कुतुहल भरती आहोटि गणित

══════════════════

           *🤔 【 कुतूहल 】 🤔*  

______________________________

*🖥️✒️संकलन✒️💻*

गजानन गोपेवाड 

~==========================~

*कुतूहल : भरती-ओहोटीचे गणित*

भरतीचा आणि चंद्राचा संबंध समुद्रकिनारी राहणाऱ्या सर्वांनाच माहीत असतो. ते तिथीवरून ढोबळमानाने आज भरती केव्हा येईल आणि ओहोटी केव्हा हे सांगू शकतात. पण ही माहिती पुरेशी नसते. मोठमोठी जहाजे जेव्हा एखाद्या उथळ पाण्याच्या भागातून जाणार असतील तेव्हा भरतीची वेळ आणि त्या वेळेला पाणी किती ‘चढेल’ याची बिनचूक माहिती असणे आवश्यक असते. या गणितात चूक झाली तर जहाज चिखलात रुतून बसू शकते किंवा त्याचा तळ खडकावर फाटू शकतो. आणि हे गणित अतिशय गुंतागुंतीचे असते.

न्यूटनने सतराव्या शतकात फक्त चंद्राचाच नाही तर सूर्याचाही भरती-ओहोटीवर परिणाम होतो हे सिद्ध केले आणि त्या दोहोंचा तुलनात्मक प्रभाव किती असेल याचेही गणित मांडले. हे गणित शास्त्रीय सिद्धांतांवर आधारित असले, तरी त्यात सुधारणेला खूप वाव होता. यात लाप्लासने अनेक सुधारणा केल्या. हळूहळू भरती-ओहोटीला कारणीभूत असलेले अनेक घटक शास्त्रज्ञांना मिळायला लागले. यात पृथ्वीच्या स्वत:भोवती फिरण्याने निर्माण होणारी केंद्रगामी प्रेरणा, सूर्याभोवतीच्या लंबवर्तुळाकार मार्गामुळे कमीजास्त अंतर आणि त्यामुळे बदलणारे गरुत्वाकर्षण, पृथ्वीचा झुकलेला अक्ष, चंद्राच्या कक्षेचा पृथ्वीच्या कक्षेशी असणारा कल, चंद्राची अनियमित वेगाने होणारी वाटचाल असे अनेक घटक हाती लागू लागले. याशिवाय इतर ग्रहांचे गुरुत्वाकर्षण, स्थानिक भूप्रदेशाची भौगोलिक ठेवण, पाण्याची खोली असे अतिरिक्त घटक आढळून येऊ लागल्यामुळे भरती-ओहोटीचे गणित अधिकाधिक क्लिष्ट होऊ लागले. यातले बहुतेक घटक हे नियमितपणे बदलणारे असल्यामुळे वेगवेगळेपणाने लहरींच्या स्वरूपात त्यांचे भाकीत करणे शक्य होते, पण अशा २० किंवा ३० घटकांचा एकत्रपणे विचार करणे आणि त्यांचा प्रभाव कोणत्या वेळी किती पडेल हे सांगणे सुमारे १५० वर्षांपूर्वी अशक्यप्राय वाटत होते.

अशा परिस्थितीत काही संशोधकांनी हा प्रश्न यांत्रिक पद्धतीने सोडवण्याचा प्रयत्न केला. यात पृथ्वीचे मार्गक्रमण, चंद्राची कक्षा अशा प्रत्येक घटकाचे प्रतिनिधित्व करणारी चाके किंवा कप्प्या वापरून त्या सर्वांच्या हालचालींची दोरीच्या किंवा तरफांच्या मदतीने एकमेकांशी बेरीज-वजावाकी करून एखाद्या वेळी भरतीची उंची किती असेल याचे भाकीत करण्याची यंत्रे एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बनवण्यात आली. ते अगदी प्राथमिक अवस्थेतले संगणकच म्हणावे लागतील. आजमितीस चंद्राच्या भ्रमणाचा कालावधी पायाभूत मानून १९ वर्षांचे चक्र गृहीत धरून हे हिशेब संगणकाच्या मदतीने केले जातात. त्यात मिनिटे आणि सेंटिमीटर्सपर्यंत अचूक अंदाज करता येतात.

– कॅप्टन सुनील सुळे 

मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई.

Written By_लोकसत्ता टीम

संकेतस्थळ : www.mavipa.org      

ईमेल : office@mavipamumbai.org

~==========================~