➿➿➿➿➿➿➿➿➿➿
*🇮🇳🇮🇳गाथा बलिदानाची🇮🇳🇮🇳*
➿➿➿➿➿➿➿➿➿➿
*सरदार वल्लभ भाई पटेल*
भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी,राजकारणी
🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳
वल्लभभाई झावरभाई पटेल
(३१ ऑक्टोबर १८७५ )
जन्म -) ३१ ऑक्टोबर १८७५
नाडियाड , बॉम्बे प्रेसिडेन्सी , ब्रिटिश इंडिया
मृत्यू -) १५ डिसेंबर १९५० (वय ७५)
बॉम्बे , बॉम्बे राज्य , भारत
राष्ट्रीयत्व -) भारतीय
राजकीय पक्ष -) भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस
मुले -)मनिबेन पटेल , दह्याभाई पटेल
शैक्षणिक संलग्नता -) मध्यम मंदिर
व्यवसाय ,पुरस्कार, राजकारण,
जीवन परिचय -) गुजरात एक Leva पटेल (Patidar) जात. झावरभाई पटेल आणि लाडबा देवी यांचे ते चौथे अपत्य होते. सोमाभाई, नरसिभाई आणि विठ्ठलभाई हे त्यांचे पूर्वज होते . त्यांचे शिक्षण प्रामुख्याने स्वाध्यायाचे होते. लंडनला जाऊन बॅरिस्टरचे शिक्षण घेतले आणि परत येऊन अहमदाबादमध्ये सराव केले. महात्मा गांधींच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला. पटेल हे सरदार पटेल म्हणून प्रसिद्ध असलेले भारतीय राजकारणी होते. त्यांनी भारताचे पहिले उपपंतप्रधान म्हणून काम केले. ते एक भारतीय वकिली आणि राजकारणी , भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि भारतीय प्रजासत्ताकचे संस्थापक पिता होते, त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात अग्रगण्य भूमिका निभावली आणि एकीकृत, स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून त्याचे एकीकरण करण्यासाठी मार्गदर्शन केले. भारत आणि इतरत्र, हिंदी, उर्दू आणि पर्शियन भाषेत त्याला सरदार म्हटले जायचे, म्हणजे "मुख्य". १९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धाच्या राजकीय एकीकरणात त्यांनी गृहमंत्री म्हणून काम केले.
सरदार वल्लभ भाई पटेल
सरदार पटेल (क्रॉप)
भारताचे उप पंतप्रधान
पंतप्रधान -) जवाहरलाल नेहरू
उत्तराधिकारी-) मोरारजी देसाई
गृह मंत्रालय
संघर्ष-)
स्वातंत्र्य चळवळीत सरदार पटेल यांचे पहिले आणि मोठे योगदान हे १९१८ मधील खेडा संघर्षात होते. गुजरातचा खेडा विभाग (विभाग) त्या काळात भीषण दुष्काळाच्या चक्रात होता. शेतक -यांनी ब्रिटीश सरकारकडे भारी करात सूट मिळावी अशी मागणी केली. जेव्हा हे मान्य केले गेले नाही, तेव्हा सरदार पटेल, गांधीजी आणि इतरांनी शेतक -यांचे नेतृत्व केले आणि कर न भरण्यास उद्युक्त केले. शेवटी, सरकारने खाली वाकून त्यावर्षी करामध्ये सवलत दिली. सरदार पटेल यांचे हे पहिले यश होते.
बारडोली सत्याग्रहा मध्ये वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वात भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात बारडोली सत्याग्रह ही गुजरातमधील एक मोठी शेतकरी चळवळ होती. त्यावेळी प्रांतीय सरकारने शेतक-यांच्या भाड्यात तीस टक्के वाढ केली होती. या महसूल वाढीस पटेल यांनी तीव्र विरोध केला. या सत्याग्रहाच्या चळवळीला चिरडण्यासाठी सरकारने कठोर उपाययोजना केल्या, पण शेवटी शेतक-यांच्या मागण्या मान्य करण्यास भाग पाडले गेले. ब्लूमफिल्ड, एक न्यायिक अधिकारी आणि मॅक्सवेल या महसूल अधिकारी यांनी या संपूर्ण प्रकरणाची चौकशी केली आणि २२ टक्के महसूलवाढ नकारल्यामुळे ते कमी करून ६:०३ टक्के केले.
हे सत्याग्रह आंदोलन यशस्वी झाल्यानंतर तेथील महिलांनी वल्लभभाई पटेल यांना 'सरदार' ही पदवी दिली. बारडोली शेतकरी संघर्षाच्या संदर्भात शेतकरी संघर्ष आणि राष्ट्रीय स्वातंत्र्य संग्रामातील परस्पर संबंधांचे स्पष्टीकरण देताना गांधीजी म्हणाले की, असे प्रत्येक संघर्ष, प्रत्येक प्रयत्न आपल्याला स्वराज्याच्या जवळ आणत आहेत आणि आपण सर्वांना थेट स्वराज्य मजल्यापर्यंत पोहोचविण्यासाठी हा संघर्ष करतो. संघर्ष करण्यापेक्षा अधिक उपयुक्त सिद्ध करू शकता
मुख्य लेख: बारडोली सत्याग्रह
बारडोलीच्या शेतकऱ्यां समवेत
बारडोली
स्वातंत्र्यानंतर
गांधींच्या इच्छेचा मान राखून बहुतेक प्रांतीय कॉंग्रेस कमिटी पटेल यांच्या बाजूच्या होत्या, पण पटेल यांनी पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीपासून स्वत: ला दूर ठेवले आणि त्यासाठी नेहरूंचे समर्थन केले. त्यांना उपपंतप्रधान व गृहमंत्री यांचे काम सोपविण्यात आले होते . पण तरीही नेहरू आणि पटेल यांचे नाते तणावपूर्ण राहिले. यामुळे या दोघांनीही अनेकवेळा आपली पदे मागे घेण्याची धमकी दिली होती.
गृहमंत्री म्हणून त्यांची पहिली प्राथमिकता भारतातील स्वदेशी राज्ये (राज्ये) एकत्र करणे हे होते. त्याने कोणतेही रक्त सांडल्याशिवाय ते संपादित केले. केवळ हैदराबाद स्टेट ऑफ ऑपरेशन पोलो येथे त्यांना सैन्य पाठवावे लागले. भारताच्या एकीकरणातील योगदानाबद्दल त्यांना भारतीय लोहपुरुष म्हणून ओळखले जाते. सन १९५० मध्ये त्यांचे निधन झाले. यानंतर कॉंग्रेसमध्ये नेहरूंचा फारच कमी विरोध झाला.
स्वदेशी राज्यांचे एकत्रीकरण (राज्ये)
मुख्य लेख: भारताचे राजकीय एकत्रीकरण
स्वातंत्र्याच्या वेळी भारताकडे ५६ देशी राज्ये होती. त्यांचे क्षेत्र भारतातील ४० टक्के होते. सरदार पटेल यांनी व्ही.पी. मेनन यांच्यासमवेत स्वातंत्र्यापूर्वी (संक्रमणापूर्वी) अनेक देशी राज्ये भारतात विलीन करण्याचे काम सुरू केले. पटेल आणि मेनन यांनी स्थानिक राजांना मोठ्या प्रमाणात स्पष्ट केले की त्यांना स्वायत्तता देणे शक्य होणार नाही. परिणामी, तीन सोडून इतर सर्व राजवाड्यांनी स्वेच्छेने भारतामध्ये विलीन होण्याचा प्रस्ताव स्वीकारला. फक्त जम्मू-काश्मीर , जुनागड आणि हैदराबाद राज्यराजांनी तसे करण्यास मान्य केले नाही. जुनागड हे सौराष्ट्राजवळ एक छोटेसे राज्य होते आणि चारही बाजूंनी भारतीय मातीने वेढलेले होते. ती पाकिस्तान जवळ नव्हती. तेथील नवाबाने १ ऑगस्ट १९४७ रोजी पाकिस्तानमध्ये प्रवेश करण्याची घोषणा केली. राज्यातील बहुतेक लोक हिंदू होते आणि त्यांना भारतात विलीन करायचे होते. जेव्हा नवाबाविरोधात बरीच निषेध नोंदला गेला, तेव्हा भारतीय सैन्य जुनागडमध्ये घुसले. नवाब पाकिस्तानमध्ये पळाला आणि ९ नोव्हेंबर १९४७ रोजी जूनागड देखील भारतात सापडला. फेब्रुवारी मध्ये तेथे जनमत आयोजित करण्यात आले होते. हैदराबाद हे भारतातील सर्वात मोठे राज्य होते, ज्याने चारही बाजूंनी भारतीय भूमीला वेढले. तिथल्या निजामाने पाकिस्तानच्या प्रोत्साहनाने स्वतंत्र राज्याचा दावा केला आणि आपली सेना वाढवण्यास सुरुवात केली. तो खूप शस्त्रे आयात करत राहिला. पटेल काळजीत पडले. अखेर १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याने हैदराबादमध्ये प्रवेश केला. तीन दिवसांनी निजामाने आत्मसमर्पण केले आणि १ नोव्हेंबर १९४८ मध्ये भारतातील विलीनीकरणाचा प्रस्ताव मान्य केला. ही समस्या आंतरराष्ट्रीय समस्या असल्याचे सांगून नेहरूंनी काश्मीरला स्वत: कडे ठेवले. काश्मीरची समस्या संयुक्त राष्ट्राकडे नेली गेली आणि फुटीरतावादी शक्तींमुळे काश्मीरची समस्या दिवसेंदिवस वाढत गेली. ५ ऑगस्ट २०१९ रोजी पंतप्रधान मोदीजी आणि गृहराज्यमंत्री अमित शहा यांच्या प्रयत्नांसह, अनुच्छेद 370 आणि 35 (ए) ने काश्मिरला विशेष राज्याचा दर्जा देण्याचा शेवट केला. काश्मीर हा भारताचा अविभाज्य भाग झाला आणि सरदार पटेल यांचे भारत अखंड करण्याचे स्वप्न साकार झाले. ३१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी जम्मू-काश्मीर आणि लडाख म्हणून दोन केंद्रशासित प्रदेश अस्तित्त्वात आले. आता जम्मू-काश्मीर केंद्राच्या खाली राहील आणि तिथे भारताचे सर्व कायदे लागू होतील. पटेल यांच्या आभारी राष्ट्रासाठी ही खरी श्रद्धांजली आहे.
*गांधीजी, पटेल आणि मौलाना आझाद*
स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पं. नेहरू आणि पहिले उपपंतप्रधान सरदार पटेल यांच्यात आकाशातील फरक होता. जरी ते दोघे इंग्लंडमध्ये गेले आणि त्यांनी बॅरिस्टीची पदवी मिळविली तरी सरदार पटेल वकिलीत पं. नेहरूंपेक्षा खूप पुढे होते आणि संपूर्ण ब्रिटीश साम्राज्यातील विद्यार्थ्यांमध्ये तो पहिला होता. नेहरू सहसा विचार करायचा, सरदार पटेल त्यांना कर आकारतात. नेहरू धर्मग्रंथांचे अभ्यासक होते, पटेल शस्त्रांचे पुजारी होते. पटेल यांचेही उच्च शिक्षण होते परंतु त्यांना थोडा अहंकारही नव्हता. ते स्वत: म्हणायचे, "मी कला किंवा विज्ञान या महान आकाशात उंच उडले नाही. गरीब शेतकर्यांच्या शेतात मी कच्च्या झोपड्यांमध्ये आणि शहरांच्या घाणेरड्या घरात विकसित केले आहे." पंडित नेहरू गावच्या घाणेरड्या आणि जीवनामुळे चिडले होते. पं. नेहरू यांना आंतरराष्ट्रीय कीर्तीची आवड होती आणि त्यांना समाजवादी पंतप्रधान व्हायचे होते.
देशाच्या स्वातंत्र्यानंतर सरदार पटेल हे उप-पंतप्रधानांसमवेत पहिले गृह, माहिती आणि प्रधानमंत्रीही होते. सरदार पटेल यांची सर्वात मोठी भेट म्हणजे ५६ मोठ्या व लहान राज्यांचे भारतीय संघात विलीन करून भारतीय ऐक्य निर्माण करणे. जगाच्या इतिहासामध्ये असा एकाही व्यक्ती नव्हता ज्याने इतक्या मोठ्या संख्येने राज्ये एकत्रित करण्याचे धाडस केले असेल. ५ जुलै १९४७ रोजी एक रियासत विभाग स्थापन झाला. एकदा त्याने ऐकले की बस्तर राज्याकडे कच्चे सोन्याचे प्रचंड क्षेत्र आहे आणि हैदराबादच्या निजाम सरकारला ही जमीन दीर्घकालीन भाडेपट्टीवर खरेदी करायची आहे. त्याच दिवशी तो अस्वस्थ झाला. त्याने आपली बॅग व्ही.पी. उचलली. मेननला बरोबर घेतले आणि तेथून निघून गेले. तो ओरिसाला पोहोचला आणि तेथील २३ राजांना म्हणाला, “विहिरीचे बेडूक बनू नकोस, समुद्रात ये.” ओरिसाच्या लोकांची जुनी इच्छा काही तासातच पूर्ण झाली. त्यानंतर नागपुरात पोहोचले, येथून ३८ राजांना भेटले. त्यांना सॅल्यूट स्टेट असे म्हटले गेले, म्हणजे जेव्हा जेव्हा कोणी त्यांच्या भेटीला गेले तेव्हा तोफेला सलाम करण्यात आला. पटेल यांनी या राजांच्या राजाला शेवटचा सलाम केला. त्याचप्रमाणे तो काठियावाडला पोहोचला. तिथे २५० राज्ये होती. काही फक्त २०-२० गावप्रसिद्धी होते. सर्वकाही समाकलित केले. एका संध्याकाळी मुंबई गाठली. जवळच्या राजांशी बोललो आणि त्यांची पिशवी त्यांच्या राजवटीत घालून गेली. पटेल पंजाबला गेले. पटियालाचा खजिना रिकामा होता. फरीदकोटच्या राजाने काही निष्काळजीपणा केला. सरदार पटेल यांनी फरीदकोटच्या नकाशावर आपली लाल पेन्सिल गुंडाळताना फक्त "इच्छा काय आहे?" राजा थरथर कापला. १५ ऑगस्ट १९४७ पर्यंत काश्मीर, जुनागड आणि हैदराबाद सोडून त्या लोखंडी माणसाने सर्व राजे भारतात विलीन केली.१ नोव्हेंबर १९४७ रोजी जुनागडलाही या तीन राज्यांमध्ये ताब्यात घेण्यात आले आणि जुनागडचे नवाब पाकिस्तानमध्ये पळून गेले. १ नोव्हेंबरला सरदार पटेल यांनी पंडित नेहरूंच्या तीव्र विरोधानंतरही बांधलेले सोमनाथ मंदिर भग्न मंदिर पुन्हा बांधण्याचे आश्वासन दिले. १९४८ मध्ये, हैदराबादलाही केवळ ४ दिवसांच्या पोलिस कारवाईने जोडले गेले. तेथे कोणताही बॉम्ब किंवा कोणतीही क्रांती घडली नव्हती, म्हणून घाबरुन जात होते.
म्हणून आतापर्यंत संस्थान राज्य काश्मीर आहे संबंधित, तो त्याच्या स्वत: च्या उजव्या पंडित नेहरू यांनी केले, परंतु तो सरदार पटेल हे खरे आहे फार रागावला होता काश्मीरमध्ये सार्वमत आणि काश्मीर मुद्दा घेऊन युनायटेड नेशन्स . निःसंशयपणे, सरदार पटेल यांनी ५६ राज्ये एकत्र केल्याने जगाच्या इतिहासाचे आश्चर्य होते. ही भारताची रक्तहीन क्रांती होती. महात्मा गांधींनी सरदार पटेल यांना या राज्यांविषयी लिहिले की, "रियासतांची समस्या इतकी गुंतागुंतीची होती की केवळ आपणच त्याचे निराकरण करू शकाल."
परराष्ट्र विभाग पंडित नेहरूंचे क्षेत्र कार्यालय असले तरी त्यांना उप-पंतप्रधान म्हणून बहुधा मंत्रिमंडळाच्या परराष्ट्र व्यवहार समितीकडे संबोधले जात असे. त्या काळात त्याच्या दूरदृष्टीचा लाभ घेतला असता तर बर्याच सद्य समस्या उद्भवल्या नसत्या. पंडित नेहरूंना लिहिलेल्या पत्रामध्ये पटेल यांनी चीन आणि तिबेटविषयीच्या त्याच्या धोरणाबाबत सावधगिरी बाळगली आणि चीनच्या या वृत्तीला कपटपूर्ण व विश्वासघातकी असल्याचे सांगितले. त्यांच्या पत्रात चीनला आपला शत्रू, त्याचे वागणे अशोभनीय आणि चीनच्या पत्रांची भाषा मित्राची नसून भविष्यातील शत्रूची भाषा असे म्हटले होते. चीनने तिबेटवर कब्जा केल्यामुळे नवीन समस्या उद्भवतील असेही त्यांनी लिहिले. नेपाळच्या संदर्भात लिहिलेल्या पत्रांशी पं. नेहरू सहमत नव्हते. १९५० मध्येच गोवाभारताच्या स्वातंत्र्या संदर्भात झालेल्या दोन तासांच्या मंत्रिमंडळ बैठकीत झालेल्या प्रदीर्घ चर्चे ऐकल्यानंतर सरदार पटेल यांनी "आपण गोव्याला जाऊ या, दोन तासांची बाब आहे," एवढेच सांगितले. यावर नेहरू खूप रागावले. पटेल यांनी आज्ञा पाळली असती तर गोव्याला स्वातंत्र्यासाठी पर्यंत थांबण्याची गरज नव्हती.
गृहमंत्री म्हणून भारतीय नागरी सेवा (आयसीएस) चे भारतीयकरण करणारे ते पहिले व्यक्ती होते आणि त्यांना भारतीय प्रशासकीय सेवा (आयएएस) बनविणारे होते. ज्यांनी इंग्रजांची सेवा केली त्यांच्यावर विश्वास ठेवून ते देशभक्तीकडे देशभक्तीकडे वळले. सरदार पटेल काही वर्षे जगले असते तर नोकरशाहीचा संपूर्ण कायाकल्प झाला असता.
सरदार पटेल हे पाकिस्तानच्या छद्म युक्ती आणि सावधगिरीविषयी सावध असतांना त्यांनी देशातील विघटनकारी घटकांबद्दलही काळजी घेतली. विशेषत: मुस्लिम लीग आणि भारतातील कम्युनिस्टांमधील भेदभाव आणि रशियाबद्दलची त्यांची श्रद्धा याची त्याला जाणीव होती. बर्याच विद्वानांनी असे म्हटले आहे की सरदार पटेल बिस्मार्कसारखे होते. पण टाईम्स ऑफ लंडनने लिहिले की, "बिस्मार्कचे यश पटेल यांच्यासमोर महत्त्वाचे राहिलेले नाही. काश्मीर, चीन, तिबेट आणि नेपाळमधील परिस्थिती आजची परिस्थिती नसती तर पटेल यांनी मनुच्या राजवटीची कल्पना केली असती." त्यांच्यात कौटिल्य यांची मुत्सद्दी होती आणि महाराज शिवाजींची दूरदृष्टी होती.ते फक्त सरदारच नव्हते तर भारतीयांच्या हृदयाचे प्रमुख होते.
लेखन कार्य आणि पुस्तके प्रकाशित केली
पटेल यांचा सन्मान
सरदार पटेल राष्ट्रीय स्मारकाची मुख्य खोली
अहमदाबाद विमानतळाचे नाव सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे .
वल्लभ विद्यानगर , गुजरातमधील सरदार पटेल विद्यापीठ मध्ये मरणोत्तर भारतरत्नने सन्मानित
स्टॅच्यू ऑफ युनिटी
मुख्य लेख: स्टॅच्यू ऑफ युनिटी
त्याची उंची २४० मीटर आहे, ज्याचा आधार ५८ मीटर आहे. पुतळा १८२ मीटर उंच असून तो स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टीच्या उंचीपेक्षा दुप्पट आहे.३१ ऑक्टोबर २०१३, सरदार वल्लभभाई पटेल, नंतर प्रमुख १३७ व्या जन्म वर्धापन दिनानिमित्त मंत्री गुजरात, नरेंद्र मोदी सरदार वल्लभभाई पटेल एक नवीन स्मारक भूमिपूजन गुजरातच्या नर्मदा जिल्हा . येथे लोखंडापासून बनविलेले सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा एक विशाल पुतळा बसवण्याचा निर्णय घेण्यात आला, म्हणून या स्मारकाला ' स्टॅच्यू ऑफ युनिटी ' ( स्टॅच्यू ऑफ युनिटी ) असे नाव देण्यात आले . प्रस्तावित पुतळा केवडियामधील सरदार सरोवर धरणाच्या समोरील नर्मदा नदीच्या मध्यभागी असलेल्या 'साधू बेट' या छोट्या खडकाळ बेटावर स्थापित आहे .
२०१८ मध्ये तयार केलेला हा पुतळा पंतप्रधान मोदींनी ३१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी देशाला समर्पित केला होता. हा पुतळा ५ वर्षात सुमारे ३००० कोटी रुपये खर्चून बनविला गेला आहे.
%%%%%%%%%%%%%%%%%%
संकलन -)गजानन गोपेवाड
उमरखेड जिल्हा- यवतमाळ ४४५२०६
