शनिवार, २६ जून, २०२१

राजश्री छत्रपती शाहू महाराजांच्या जयंती निमित्त

 ➿➿➿➿➿➿➿➿➿➿

🇮🇳🇮🇳 *गाथा बलिदानाची* 🇮🇳🇮🇳

➿➿➿➿➿➿➿➿➿➿                       

            

          *राजर्षी शाहू महाराज*

         *जन्म : २६ जून १८७४*

(लक्ष्मी-विलास राजवाडा,कागल)

            *मृत्यू : ६ मे १९२२*

                  (मुंबई)

          *अधिकारकाळ*

     इ.स. १८८४ - इ.स. १९२२

          *अधिकारारोहण*

          एप्रिल २, इ.स. १८९४

राज्यव्याप्ती : कोल्हापूर जिल्हा

राजधानी : कोल्हापूर

पूर्ण नाव : छत्रपती शाहू महाराज भोसले

पूर्वाधिकारी : छत्रपती शिवाजी महाराज (चौथे शिवाजी)

राजाराम ३

उत्तराधिकारी : छत्रपती राजाराम भोसले

वडील : आबासाहेब घाटगे

आई : राधाबाई

पत्नी : महाराणी लक्ष्मीबाई भोसले

राजघराणे : भोसले

राजब्रीदवाक्य :जय भवानी

शाहू महाराज भोसले छत्रपती शाहू महाराज,राजर्षी शाहू महाराज,कोल्हापूरचे शाहू व चौथे शाहू नावाने प्रसिद्ध,हे कोल्हापूर राज्याचे इ.स. १८८४-१९२२ दरम्यान छत्रपती व समाजसुधारक होते.ब्रिटिश राजसत्तेच्या काळामध्ये सामान्य जनतेला न्याय मिळवून देण्यासाठी व बहुजन समाजाच्या एकूणच सामाजिक उन्नतीसाठी या काळामध्ये शाहू राजांनी अथक प्रयत्न केले,सामाजिक परिवर्तनाला गती प्राप्त करून दिली सनातनी वर्गाच्या विरोधाला न जुमानता त्यांनी दलित (अस्पृश्य) व मागासवर्गीय समाजाच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

💁‍♂️ *जीवन*

शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून इ.स. १८७४ रोजी कागल येथील घाटगे घराण्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंत,त्यांच्या वडिलांचे नाव जयसिंगराव (आप्पासाहेब) तर आईचे नाव राधाबाई होते. कोल्हापूर संस्थानाचे राजे चौथे शिवाजी महाराज यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्‍नी आनंदीबाई यांनी १७ मार्च १८८४ रोजी यशवंतरावांना दत्तक घेतले,व 'शाहू' हे नाव ठेवले.सन१८८९ ते १८९३ या चार वर्षांच्या कालखंडात धारवाड येथे शाहू महाराजांचा शैक्षणिक आणि शारीरिक विकास झाला.शिक्षण चालू असतानाच १ एप्रिल १८९१ रोजी बडोद्याच्या गुणाजीराव खानविलकर यांच्या लक्ष्मीबाई या मुलीशी शाहू विवाहबद्ध झाले.या वेळी त्यांचे वय १७ वर्षांचे होते आणि लक्ष्मीबाई वय १२ वर्षांहून कमी होते.२ एप्रिल १८९४ रोजी त्यांचा राज्यारोहण समारंभ झाला.राज्याभिषेक झाल्यानंतर इ.स. १९२२ सालापर्यंत म्हणजे २८ वर्षे ते कोल्हापूर संस्थानाचे राजे होते. मुंबई येथे ६ मे १९२२ रोजी त्यांचे निधन झाले.


🔸 *कार्य*

शाहू महाराजांनी बहुजन समाजात शिक्षणप्रसार करण्यावर विशेष भर दिला. त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली. अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी इ.स. १९१९ साली सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत बंद केली. जातिभेद दूर करण्यासाठी त्यांनी आपल्या राज्यात आंतरजातीय विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला. इ.स. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे ‘डेक्कन रयत असोसिएशन’ ही संस्था स्थापली. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेले वेदोक्त प्रकरण शाहू महाराजांच्याच काळात झाले.


त्यांचे शिक्षण ब्रिटिश अधिकारी फ्रेजर यांच्या हाताखाली झाले. पुढील शिक्षण राजकोटच्या राजकुमार कॉलेज मध्ये व धारवाड येथे झाले. अभ्यास व् शैक्षणिक सहलीद्वारे मिळालेले व्यवहारज्ञान यामुळे शाहूराजे यांचे व्यक्तिमत्व विकसित झाले होते. १८९६ चा दुष्काळ व नंतर आलेली प्लेगची साथ या काळात त्यांची कसोटी लागली आणि त्याला ते पूर्णपणे उतरले. दुष्काळी कामे, तगाईवाटप, स्वस्त धान्यदुकाने, निराधार आश्रमाची स्थापना हे कार्य पाहता 'असा राजा होणे नाही' असेच प्रजेला वाटते.


‘शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड वीव्हिंग मिल’, शाहुपुरी व्यापारपेठ, शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था, शेतकी तंत्रज्ञानाच्या संशोधनासाठी ‘किंग एडवर्ड अ‍ॅग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट’ इत्यादी संस्था कोल्हापुरात स्थापण्यात त्यांचा प्रमुख वाटा होता. राधानगरी धरणाची उभारणी, शेतकऱ्यांना कर्जे उपलब्ध करून देणे अशा उपक्रमांतूनही त्यांनी कृषिविकासाकडे लक्ष पुरवले.


त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना त्यांच्या शिक्षणासाठी, तसेच मूकनायक वृत्तपत्रासाठीही सहकार्य केले होते. त्यांनी चित्रकार आबालाल रहिमान यांच्यासारख्या कलावंतांना राजाश्रय देऊन प्रोत्साहन दिले. शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही उपाधी कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय समाजाने दिली.


स्वातंत्र्यापूर्वी कैक वर्षे आधी समता, बंधुता, धर्मनिरपेक्षता, सर्व घटकांना विकासाची समान संधी ही तत्त्वे शाहू महाराजांनी करवीर संस्थानात अमलात आणली. म्हणूनच त्यांचा देशभरात 'महाराजांचे महाराज' असा गौरव होतो. रयत प्रजा व उपेक्षित समाजाला त्यांचे हक्क व न्याय मिळवून देण्याचे कार्य शाहूंनी केले आपल्या संपूर्ण जीवन कार्यामध्ये त्यांनी समाजातील बहुजन समाजाला त्यांचे न्याय व हक्क मिळवून देण्यासाठी आपल्या अधिकाराचा पूर्णपणे वापर केला म्हणूनच ते लोककल्याणकारी राज्यकर्ते ठरले. त्यांच्या कार्याचा गौरव समकालीन लेखकांनी व इतिहासकारांनी केलेला आहे


महाराजांनी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. शाहू राजांना बहुजनांच्या शिक्षणाविषयी तळमळ होती. म्हणून कोल्हापूर संस्थानात सक्तीच्या मोफत शिक्षणाचा कायदा केला. तसेच ५०० ते १००० लोकवस्तीच्या गावांमध्ये शाळा काढल्या. जे पालक आपल्या मुलांना शाळेत पाठवणार नाहीत त्या पालकांना प्रतिमहिना १ रू. दंड आकरण्याची कायदेशीर तरतूद केली. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. अस्पृश्यांच्या आर्थिक स्थितीत सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने शाहू महाराजांनी अस्पृश्यांना स्वावलंबी बनवण्याचे ठरवले. त्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले, दुकाने हॉटेल्स काढण्यासाठी प्रोत्साहन दिले, तसेच आर्थिक मदत देखील देऊ केली. अस्पृश्यांना शिवण यंत्रे देऊन स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले राजवाड्यातील कपडे त्यांच्याकडून शिवून घेण्यास सुरुवात केली गंगाधर कांबळे या व्यक्तीला कोल्हापुरात मध्य वस्तीत चहाचे दुकान काढून दिले अस्पृश्यांना समाजात प्रतिष्ठा प्राप्त व्हावी म्हणून त्यांनी महार पैलवानांना पैलवान चांभार यांना सरदार अभंग यांना पंडित अशा पदव्या दिल्या अस्पृश्य सुशिक्षित तरुणांची तलाठी म्हणून नेमणूक केली.


अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणाऱ्या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा व कार्याचा वारसा समर्थपणे चालवणारा राजा म्हणून आपली ओळख निर्माण केली. सामाजिक बंधुभाव, समता, दलित व उपेक्षित बांधवांचा उध्दार, शिक्षण, शेती, उद्योगधंदे, कला, क्रिडा व आरोग्य इत्यादी महत्वपूर्ण क्षेत्रामध्ये अद्वितीय स्वरूपाचे कार्य केले.


मागासलेल्या लोकांना प्रगतीच्या प्रवाहात आणावयाचे असेल तर त्यांच्यासाठी राखीव जागांची तरतूद केली पाहिजे. हा व्यापक दृष्टिकोन डोळ्यासमोर ठेवून ६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागास जातींना ५० टक्के जागा राखीव राहतील अशी घोषणा केली व तिची त्वरित अंमलबजावणी करुन संबंधत अधिकाऱ्याकडून अहवाल मागविले. शाहूंच्या या निर्णयाला तेंव्हा अनेक उच्चवर्णीय पुढाऱ्यांनी विरोध केला. त्या काळात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातीच्या लोकांसाठी नोकरीमध्ये राखीव जागांची तरतूद करून सरकारी नोकऱ्या मिळवून दिल्या. शाळा, दवाखाने, पाणवठे, सार्वजनिक विहिरी, सार्वजनिक इमारती इत्यादी ठिकाणी (तत्कालीन) अस्पृश्यांना समानतेने वागवावे असा आदेश त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात काढला. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. तसेच त्यांनी देवदासी प्रथा बंद करण्यासाठीही कायद्याची निर्मिती केली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे 'डेक्कन रयत असोसिएशन' ही संस्था स्थापली.


त्याकाळी धर्माच्या नावाखाली देवांना मुले-मुली वाहण्याची विचित्र पद्धत भारतात चालू होती. परंतु राजांनी आपल्या संस्थानात जोगत्या-मुरळी प्रतिबंधक कायदा करुन ही पद्धत बंद पाडली. जातिभेदाचे प्रस्थ नष्ट व्हावे म्हणून आपल्या संस्थानात आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहास कायदेशर मान्यता दिली. तसा कायदा पारित केला आणि याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करताना आपल्या चूलत बहीणीचे लग्न धनगर समाजातील यशवंतराव होळकर यांच्याशी लावून दिले. एवढेच नव्हे तर संस्थानात जवळजवळ १०० मराठा धनगर विवाह घडवून आणले. अशा अनेक कार्याच्या माध्यमातून त्यांनी स्त्रियांना सन्मानाची वागणूक व दर्जा मिळवून दिला.


तत्कालीन परिस्थितीमध्ये जातिव्यवस्थेची शिकार झालेल्या अनेक जमाती त्या काळात चोऱ्या, दरोडे अशा चुकीच्या मार्गांचा अवलंब करत होत्या. सनातनी वर्णव्यवस्थेने त्यांना उपेक्षित ठेवून शिक्षण, सत्ता व संपत्तीचा अधिकार नाकारला, त्यामुळे त्यांचे जीवन नैराश्यमय झाले. त्याचाच परिणाम म्हणून त्यांनी चोऱ्या, दरोड्यांचा मार्ग अवलंबला. त्यामुळे ब्रिटिश सरकारने या जमातीवर गुन्हेगारीचा शिक्का मारला. त्यांना रोज गावकामगाराकडे हजेरी लावावी लागत असे. शाहू राजांना या लोकांविषयी कणव होती. कारण ते खऱ्या अर्थाने वंचितांचे राजे होते. त्यामुळे शाहूंनी हजेरी पद्धत बंद केली. या जाती जमातींच्या लोकांना एकत्रित करून गुन्हेगारीपासून त्यांना परावृत्त केले. त्यांना संस्थानात नोकऱ्या दिल्या. त्यांच्यातून पहारेकरी, रखवालदार, रथाचे सारथी निर्माण केले. त्यांना घरे बांधून दिली. वणवण भटकणाऱ्या लोकांच्या राहण्याची सोय झाली. पोटापाण्याची सोय झाली. त्यामुळे गुन्हेगार म्हणून शिक्का बसलेल्या लोकांना माणूस म्हणून समाजात सन्मानाने वावरता येऊ लागले.


गुन्हेगारांना शासन करणारा सत्ताधीश सर्वत्र पहायला मिळेल. मात्र त्यांना प्रेमाने, मायेने आपलेसे करुन समाजात सामाजिक दर्जा देणारा व त्यांच्यात स्वाभिमान निर्माण करणारा राजा विरळाच. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रेरित झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने महात्मा फुले यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले. कोल्हापूर संस्थानांमध्ये सत्यशोधक चळवळीचा प्रसार आणि प्रचार करण्याचे ही महत्त्वाची जबाबदारी राजर्षी शाहू महाराजांनी पार पडली त्यांच्या नेतृत्वाखालीच संपूर्ण कोल्हापूर संस्थानांमध्ये सत्यशोधक चळवळ उभी राहिली आणि ती नेटाने पुढे नेण्याची कामगिरी देखील पार पाडली गेली. पुढे या चळवळीचा प्रसार आणि प्रचार करण्याची महत्त्वाची जबाबदारी कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी पार पाडली यासाठी त्यांनी शिक्षणातून बहुजन समाजाचा सर्वांगीण विकास हे सूत्र अंगिकारलेे. दलित पीडित उपेक्षित समाजाला न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला यामागे खरी प्रेरणा ही राजर्षी शाहू, महात्मा फुले व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होती. बाबासाहेब आंबेडकरांना माणगावच्या परिषदेमध्ये "दलितांचा नेता" व "भारतीय अग्रणी नेता" म्हणून घोषित केले. यापुढील काळामध्ये बाबासाहेबांनी दलित उपेक्षित समाजाचे नेतृत्व करावं असं आवाहनही महाराजांनी केलं. शाहू यांनी सर्व उपेक्षित समाजातील व अस्पृश्य वर्गातील लोकांना आपल्या संस्थानामध्ये आरक्षणाद्वारे नोकऱ्या देण्याचा प्रयत्न केला यादृष्टीने संपूर्ण भारतामध्ये आरक्षणाचे जनक म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. सामाजिक न्यायाची भूमिका घेऊन शाहूराजांनी सामाजिक समतेसाठी प्रयत्न केले.


शाहूंनी कोल्हापूर संस्थानात संगीत, चित्रपट, चित्रकला, लोककला आणि कुस्ती या क्षेत्रांतील कलावंतांना राजाश्रय देऊन त्यांना प्रोत्साहन देण्याचे महत्कार्य केले.


महाराजानी कोल्हापूर, बेळगाव या भागातील स्वातंत्र्यवीराना वेळोवेळी आर्थिक व इतर मदत केली. शाहू महाराज व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध चांगले होते. डॉ. बाबासाहेबांनी ‘मूकनायक’ हे साप्ताहिक ३१ जानेवारी १९२० ला प्रथम प्रकाशित केले. परंतु आर्थिक अडचणीमुळे पुढे ते बंद पडले. परंतु हे राजर्षी शाहू महाराजांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी तत्काळ आर्थिक मदत केली.


💎 *जातिभेदाविरुद्ध लढा*

राजर्षी शाहू महाराजांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. त्यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल येथील घाटगे घराण्यात झाला. महाराजानी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. त्यांनी आपल्या राज्यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली. अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची दुष्ट पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणार्‍या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा, बहुजन विद्यार्थ्यांंसाठी वैदिक पाठशाळा, संस्कृत भाषेच्या विकासासाठी संस्कृत शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले.


📖 *शैक्षणिक कार्य*

शाहू महाराजांनी खालील शाळा सुरू केल्या. 

१. प्राथमिक शाळा 

२. माध्यमिक शाळा 

३. पुरोहित शाळा 

४. युवराज/ सरदार शाळा 

५. पाटील शाळा 

६. उद्योग शाळा 

७. संस्कृत शाळा 

८. सत्यशोधक शाळा 

९. सैनिक शाळा 

१०. बालवीर शाळा 

११. डोंबारी मुलांची शाळा 

१२. कला शाळा 


🏤 *शैक्षणिक वसतिगृहे*

शाहू महाराजांनी सुरू केलेली शैक्षणिक वसतिगृहे खालीलप्रमाणे आहेत.


१. व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९०१) २. दिगंबर जैन बोर्डिंग (१९०१) ३. वीरशैव लिंगायत विद्यार्थी वसतिगृह (१९०६) ४. मुस्लीम बोर्डिंग (१९०६) ५. मिस क्लार्क होस्टेल (१९०८) ६. दैवज्ञ शिक्षण समाज बोर्डिंग (१९०८) ७. श्री नामदेव बोर्डिंग (१९०८) ८. पांचाळ ब्राह्मण वसतिगृह (१९१२) ९. श्रीमती सरस्वतीबाई गौड सारस्वत ब्राह्मण विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५) १०. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९१५) ११. कायस्थ प्रभू विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५) १२. आर्यसमाज गुरूकुल (१९१८) १३. वैश्य बोर्डिंग (१९१८) १४. ढोर चांभार बोर्डिंग (१९१९) १५. शिवाजी वैदिक विद्यालय वसतिरगृह (१९२०) १६. श्री प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९२०) १७. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९२१) १८. नाभिक विद्यार्थी वसतिगृह (१९२१) १९. सोमवंशीय आर्यक्षत्रिय बोर्डिंग (१९२०) २०. श्री देवांग बोर्डिंग (१९२०) २१. उदाजी मराठा वसतिगृह, नाशिक (१९२०) २२. चौथे शिवाजी महाराज मराठा वसतिगृह, अहमदनगर (१९२०) २३. वंजारी समाज वसतिगृह, नाशिक (१९२०) २४. श्री शाहू छत्रपती बोर्डिंग, नाशिक (१९१९) २५. चोखामेळा वसतिगृह, नागपूर (१९२०) २६. छत्रपती ताराबाई मराठा बोर्डिंग, पुणे (१९२०)


वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रखर झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने महात्मा फुले यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले.


🔮 *इतर कार्ये*

शाहू छत्रपती स्पिनिंग ॲन्ड विव्हिंग मिल’ची स्थापना, शाहुपुरी व्यापारपेठेची स्थापना, गुळाच्या बाजारपेठेची निर्मिती, शेतकऱ्यांच्या सहकारी संस्थांची स्थापना, शेतकऱ्यांना कर्जे उपलब्ध करून देणे असे उपक्रम त्यांनी आपल्या संस्थानात राबविले, कमालीचे यशस्वी केले. शेती, उद्योग, सहकार या क्षेत्रांत राजर्षींनी नवनवे प्रयोग केले. शेतीच्या आधुनिकीकरणासाठी त्यांनी संशोधनाला पाठिंबा दिला, नगदी पिके व तंत्रज्ञानाचा वापर वाढण्यासाठी त्यांनी ‘किंग एडवर्ड ॲग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट’ स्थापन केली. राजांनी त्याकाळी पाण्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन भविष्यात रयतेला दुष्काळाला सामोरे जावे लागणार नाही यासाठी राधानगरी नावाचे धरण बांधले. 


🤹‍♂️🎭 *कलेला आश्रय*

राजर्षी शाहूंनी कोल्हापूर संस्थानात संगीत, चित्रपट, चित्रकला, लोककला आणि कुस्ती या क्षेत्रांतील कलावंतांना राजाश्रय देऊन त्यांना प्रोत्साहन देण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले.


🇮🇳 *स्वातंत्रलढ्यातील योगदान*

महाराजांनी कोल्हापूर, बेळगाव या भागातील स्वातंत्र्यवीराना वेळोवेळी आर्थिक व इतर मदत केली. शाहू महाराज व भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध सर्वश्रृत आहे. डॉ. बाबासाहेबांनी ‘मूकनायक’ हे साप्ताहिक ३१ जानेवारी १९२० ला प्रथम प्रकाशित केले. परंतु आर्थिक अडचणीमुळे पुढे ते बंद पडले. परंतु हे राजर्षी शाहू महाराजांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी तात्काळ २५०० रुपयांची भरघोस मदत केली.


🙋🏻‍♂️ *पारंपिरिक जातिभेदाला विरोध*

शाहू महाराजानी समतेवर आधारीत राज्य निर्माण केले. त्यामुळे जातीयवादी समाजकंटक लोकानी महाराजाना ठार मारण्याचे प्रयत्न केले. एकदा मारेकरी पाठवून आणि एकदा बाँब फेक करून महाराजांना दगा करायचा प्रयत्न केला गेला. पण जनतेचे प्रेम आणि दुवा यांच्या पुण्याईने महाराज सुखरूप राहिले. महाराजाना बदनाम करायचेही अनेक प्रयत्न झाले. पण शत्रूंचे सारे प्रयत्न विफल ठरले.


📚 *शाहूंवरील प्रकाशित साहित्य*

'छत्रपती शाहू महाराज व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : समग्र पत्रव्यवहार' (संपादन : डॉ. संभाजी बिरांजे प्रकाशन; विनिमय पब्लिकेशन, विक्रोळी, प. मुंबई; ८३ पृष्ठ)

राजर्षी शाहू छत्रपती : अ सोशली रिव्होल्युशनरी किंग (संपादक : डॉ. जयसिंग पवार आणि डॉ. अरुण साधू)

शाहू महाराजांची चरित्रे लेखक : माधवराव बागल, पी.बी. साळुंखे, धनंजय कीर, कृ .गो. सूर्यवंशी, डॉ. अप्पासाहेब पवार, जयसिंगराव पवार (यांनी २००१ साली एकत्रितपणे लिहिलेल्या चरित्राची २०१३सालची ३री आवृत्ती ही ३ खंडी आणि १२०० पानी आहे.).

बी.ए. लठ्ठे यांनी १९२६मध्ये शाहूंचे इंग्रजीतील पहिले चरित्र लिहिले. त्याचे मराठी भाषांतरही प्रकाशित करण्यात आले.

राजर्षी शाहू छत्रपती (लेखक : प्रा. डॉ. रमेश जाधव; नॅशनल बुक ट्रस्टने हे पुस्तक १८ भारतीय भाषांत प्रकाशित केले आहे.)

राजर्षी शाहू छत्रपती : जीवन व शिक्षणकार्य (लेखक: प्राचार्य रा. तु. भगत)

कोल्हापूरचे शाहू छत्रपति : चरित्र व कार्य (लेखक : एकनाथ केशव घोरपडे)

राजर्षी शाहू छत्रपती (खंड काव्यानुवाद, लक्ष्मीनारायण बोल्ली)

छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांचे चरित्र (तेलुगू, लेखक - लक्ष्मीनारायण बोल्ली)

राजर्षी शाहू महाराज यांची सामाजिक विचारधारा व कार्य (लेखक : रा.ना. चव्हाण)

राजर्षी शाहू कार्य व काळ (लेखक - रा.ना. चव्हाण)

समाज क्रांतिकारक राजर्षी शाहू महाराज- (लेखिका - डॉ. सुवर्णा नाईक-निंबाळकर)

शाहू (लेखक: श्रीराम ग. पचिंद्रे; ही राजर्षी शाहू महाराजांच्या जीवनावरील पहिली आणि एकमेव कादंबरी आहे.)

‘प्रत्यंचा : जो लढे दीन के हेत,’ (शाहू महाराजांवरील हिंदी कादंबरी; लेखक - संजीव)

लोकराजा राजर्षी शाहू महाराज (लेखक: सुभाष वैरागकर)

🎞️📺 *चित्रपट व दूरचित्रवाणी मालिका*

'लोकराजा राजर्षी शाहू' - दूरचित्रवाणी मालिका

राजर्षी शाहू महाराज व महाराणी ताराराणी यांच्या जीवनावर एक चित्रपट आहे. (निर्माते नितीन देसाई)

📜 *पुरस्कार*

शाहू महाराजांच्या नावाने अनेक पुरस्कार जाहीर होतात. अशा काही पुरस्कारांची नावे आणि ते मिळालेल्या व्यक्तींची नावे. :-

राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरिअल ट्रस्टच्या वतीने देण्यात येणारा शाहू पुरस्कार ज्येष्ठ समीक्षक आणि सामाजिक कार्यकत्या प्रा. पुष्पा भावे यांना (२६ जून २०१८)

कोल्हापूर जिल्हा परिषदेच्या वतीने राजर्षी छत्रपती शाहू जयंतीनिमित्त ६ जिल्हा परिषद सदस्य, ३ पंचायत समिती सदस्य व १५ कर्मचाऱ्यांना राजर्षी शाहू पुरस्कार मिळाला (२६ जून २०१८)

राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरिअल ट्रस्टच्या वतीने देण्यात येणारा शाहू पुरस्कार डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना (२६ जून २०१७)

🗽 *सन्मान*

शाहू महाराजांचा २६ जून हा जन्मदिवस महाराष्ट्रात ‘सामाजिक न्याय दिवस’ म्हणून पाळला जातो. यादिवशी सार्वजनिक कार्यक्रम होतात. कोल्हापूरच्या राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरियल ट्रस्टतर्फे 'राजर्षी पुरस्कार' रोख एक लाख रुपये आणि सन्मानचिन्ह या,  स्वरुपात दिला जातो.

🇮🇳🇮🇳🇮🇳 *जयहिंद* 🇮🇳🇮🇳🇮🇳

*🙏🙏🙏शुभ प्रभात🙏🙏🙏*

संकलन -)गजानन गोपेवाड 

उमरखेड जिल्हा- यवतमाळ ४४५२०६

गणित, मराठी भाषा सुत्र

 *जिसने भी यह इतनी मेहनत से यह तैयार किया है उन्हें प्रणाम करता हूँ आपको भी पढना है आगे पहुंचाना है* 

*विशेष : इस मैसेज को जितने बच्चे पढ़ने वाले हैं सबको जरूर भेजे*।.......

         

1)  +   =  जोड़


2)  --  =  घटाव


3)  ×  =  गुणा


4)  ÷   =  भाग


5)  %  =  प्रतिशत


6)  ∵   =    चूंकि


7)  ∴  =  इसलिए


8)  ∆   =  त्रिभुज


9)  ω  =  ओम


10)  ∞  =  अनंत


11)  π  =  पाई


12)  ω  =  ओमेगा


13)   °  =  अंश


14)  ⊥  =  लंब


15)  θ  =  थीटा


16)  φ  =  फाई


17)  β  =  बीटा


18)  =  =  बराबर


19)  ≠  =  बराबर नहीं है


20)  √  =  वर्गमूल


21)  ?  =  प्रश्न वाचक


22)  α  =  अल्फा


23)  ∥  =  समांतर


24)  ~  =  समरुप है


25)  :   =  अनुपात


26)  : :  =  समानुपात


27)  ^  =  और


28)  !  =  फैक्टोरियल


29)  f  =  फलन


30)  @  =  की दर से


31)  ;  =  जैसा कि


32)  /  =  प्रति


33)  (    )  =  छोटा कोष्टक


34)  {    }  =  मझला कोष्टक


35)  [     ]  =  बड़ा कोष्टक


36)  >  =  से बड़ा


37)  <  =  से छोटा


38)  ≈  =   लगभग


39)  ³√  =  घनमूल


40)  τ  =  ताऊ


41)  ≌  =  सर्वागसम


42)  ∀  =  सभी के लिए


43)  ∃  =  अस्तित्व मे है


44)  ∄  =  अस्तित्व मे नहीं है


45)  ∠  =  कोण


46)  ∑   =  सिग्मा


47)  ψ  =  साई


48)  δ  =  डेल्टा


49)  λ  =  लैम्डा


50)  ∦  =  समांतर नहीं है


51)  ≁  =  समरूप नहीं हैं


52)  d/dx   =  अवकलन


53)  ∩  =  समुच्चयों का सर्वनिष्ठ


54)  ∪  =  समुच्चयो का सम्मिलन


55)  iff  =  केवल और केवल यदि


56)  ∈   =  सदस्य है!


57)  ∉  =  सदस्य नहीं हैं


58)  def  =  परिभाषा


59)  μ  =  म्यूं


60)  ∫  =  समाकल


61)  ⊂  =   उपसमुच्चय है


62)  ⇒  =  संकेत करता है


63)  i    l  =  मापांक


64)  '  =  मिनट


65)  "  =  सेकंड


*महत्वपूर्ण फॉर्मूले एवं जानकारियां*


👇👌👌👌👌👌👌👌👌👌👌👇


1.आक्सीजन—o₂

2. नाइट्रोजन—n₂

3. हाइड्रोजन—h₂

4. कार्बन डाइऑक्साइड—co₂

5. कार्बन मोनोआक्साइड—co

6. सल्फर डाइऑक्साइड—so₂

7. नाइट्रोजन डाइऑक्साइड—no₂

8. नाइट्रोजन मोनोऑक्साइड (नाइट्रिक ऑक्साइड) — no

9. डाईनाइट्रोजन ऑक्साइड (नाइट्रस ऑक्साइड) — n₂o

10. क्लोरीन — cl₂

11. हाइड्रोजन क्लोराइड—hcl

12. अमोनिया — nh₃

अम्ल

13. हाइड्रोक्लोरिक एसिड — hcl

14. सल्फ्यूरिक एसिड — h₂so₄

15. नाइट्रिक एसिड — hno₃

16. फॉस्फोरिक एसिड — h₃po₄

17. कार्बोनिक एसिड — h₂co₃

क्षार

18. सोडियम हाइड्राक्साइड—naoh

19. पोटेशियम हाइड्राक्साइड—koh

20. कैल्शियम हाइड्राक्साइड—ca(oh)₂

लवण

21. सोडियम क्लोराइड—nacl

22. कार्बोनेट सोडियम—na₂co₃

23. कैल्शियम कार्बोनेट — caco₃

24. कैल्शियम सल्फेट — caso₄

25. अमोनियम सल्फेट — (nh₄)₂so₄

26. नाइट्रेट पोटेशियम—kno₃

आम रसायनों के व्यावसायिक एवं रासायनिक नाम

व्यावसायिक नाम — iapuc नाम — अणु सूत्र

27. चाक — कैल्सियम कार्बोनेट — caco₃

28. अंगूर का सत — ग्लूकोज — c6h₁₂o6

एल्कोहल — एथिल 29. एल्कोहल — c₂h5oh

30. कास्टिक पोटाश — पोटेशियम हाईड्राक्साईड — koh

31. खाने का सोडा — सोडियम बाईकार्बोनेट — nahco₃

32. चूना — कैल्सियम आक्साईड — cao

33. जिप्सम — कैल्सियम सल्फेट — caso₄.2h₂o

34. टी.एन.टी. — ट्राई नाईट्रो टालीन — c6h₂ch₃(no₂)₃

35. धोने का सोडा — सोडियम कार्बोनेट — na₂co₃

36. नीला थोथा — कॉपर सल्फेट — cuso₄

37. नौसादर — अमोनियम क्लोराईड — nh₄cl

38. फिटकरी — पोटैसियम एलुमिनियम सल्फेट — k₂so₄al₂(so₄)₃.24h₂o

39. बुझा चूना — कैल्सियम हाईड्राक्साईड — ca(oh)₂

40. मंड — स्टार्च — c6h10o5

41. लाफिंग गैस — नाइट्रस आक्साईड — n₂o

42. लाल दवा — पोटैसियम परमैगनेट — kmno₄

43. लाल सिंदूर — लैड परआक्साईड — pb₃o₄

44. शुष्क बर्फ — ठोस कार्बन-डाई-आक्साईड — co₂

45. शोरा — पोटैसियम नाइट्रेट — kno₃

46. सिरका — एसिटिक एसिड का तनु घोल — ch₃cooh

47. सुहागा — बोरेक्स — na₂b₄o7.10h₂o

48. स्प्रिट — मैथिल एल्कोहल — ch₃oh

49. स्लेट — सिलिका एलुमिनियम आक्साईड — al₂o₃2sio₂.2h₂o

50.हरा कसीस — फैरिक सल्फेट — fe₂(so₄)


  *[फल/फुल/सब्जी आदि का वैज्ञानिक नाम]*


1.मनुष्य---होमो सैपियंस

2.मेढक---राना टिग्रिना

3.बिल्ली---फेलिस डोमेस्टिका

4.कुत्ता---कैनिस फैमिलियर्स

5.गाय---बॉस इंडिकस

6.भैँस---बुबालस बुबालिस

7.बैल---बॉस प्रिमिजिनियस टारस

8.बकरी---केप्टा हिटमस

9.भेँड़---ओवीज अराइज

10.सुअर---सुसस्फ्रोका डोमेस्टिका

11.शेर---पैँथरा लियो

12.बाघ---पैँथरा टाइग्रिस

13.चीता---पैँथरा पार्डुस

14.भालू---उर्सुस मैटिटिमस कार्नीवेरा

15.खरगोश---ऑरिक्टोलेगस कुनिकुलस

16.हिरण---सर्वस एलाफस

17.ऊँट---कैमेलस डोमेडेरियस

18.लोमडी---कैनीडे

19.लंगुर---होमिनोडिया

20.बारहसिँघा---रुसर्वस डूवासेली

21.मक्खी---मस्का डोमेस्टिका

22.आम---मैग्नीफेरा इंडिका

23.धान---औरिजया सैटिवाट

24.गेहूँ---ट्रिक्टिकम एस्टिवियम

25.मटर---पिसम सेटिवियम

26.सरसोँ---ब्रेसिका कम्पेस्टरीज

27.मोर---पावो क्रिस्टेसस

28.हाथी---एफिलास इंडिका

29.डॉल्फिन---प्लाटेनिस्टा गैँकेटिका

30.कमल---नेलंबो न्यूसिफेरा गार्टन

31.बरगद---फाइकस बेँधालेँसिस

32.घोड़ा---ईक्वस कैबेलस

33.गन्ना---सुगरेन्स औफिसीनेरम

34.प्याज---ऑलियम सिपिया

35.कपास---गैसीपीयम

36.मुंगफली---एरैकिस 

37.कॉफी---कॉफिया अरेबिका

38.चाय---थिया साइनेनिसस

39.अंगुर---विटियस

40.हल्दी---कुरकुमा लोँगा

41.मक्का---जिया मेज

42.टमाटर---लाइकोप्रेसिकन एस्कुलेँटम

43.नारियल---कोको न्यूसीफेरा

44.सेब---मेलस प्यूमिया/डोमेस्टिका

45.नाशपाती---पाइरस क्यूमिनिस

46.केसर---क्रोकस सैटिवियस

47.काजू---एनाकार्डियम अरोमैटिकम

48.गाजर---डाकस कैरोटा

49.अदरक---जिँजिबर ऑफिसिनेल

50.फुलगोभी---ब्रासिका औलिरेशिया

51.लहसून---एलियम सेराइवन

52.बाँस---बेँबुसा स्पे

53.बाजरा---पेनिसिटम अमेरीकोनम

54.लालमिर्च---कैप्सियम एनुअम

55.कालीमिर्च---पाइपर नाइग्रम

56बादाम---प्रुनस अरमेनिका 

57.इलायची---इलिटेरिया कोर्डेमोमम

58.केला---म्यूजा पेराडिसिएका

59.मुली---रेफेनस  


तरंग चलती हैं, तो वे अपने साथ ले जाती हैं

ans : - -ऊर्जा

2.: - सूर्य ग्रहण के समय सूर्य का कौन-सा भाग दिखाई देता है?

ans : - किरीट

3.: - कपड़ों से जंग के धब्बे हटाने के लिये प्रयोग किया 


ans : - -ऑक्ज़ैलिक अम्ल

4.: - गन्ने में ‘लाल सड़न रोग’ किसके कारण उत्पन्न होता है?

ans : - कवकों द्वारा

5.: - टेलीविजन का आविष्कार किसने किया था?

ans : - जे. एल. बेयर्ड

6.: - किस प्रकार के ऊतक शरीर के सुरक्षा कवच का कार्य करते हैं?

ans : - एपिथीलियम ऊतक

7.: - मनुष्य ने सर्वप्रथम किस जन्तु को अपना पालतू बनाया?

ans : - कुत्ता

8.: - किस वैज्ञानिक ने सर्वप्रथम बर्फ़ के दो टुकड़ों को आपस में घिसकर पिघला दिया?

ans : - डेवी

9: - हीरा चमकदार क्यों दिखाई देता है?

ans : - सामूहिक आंतरिक परावर्तन के कारण

10.: - ‘गोबर गैस’ में मुख्य रूप से क्या पाया जाता है।

ans : - मिथेन

11.: - निम्न में से कौन-सा आहार मानव शरीर में नये ऊतकों की वृद्धि के लिए पोषक तत्व प्रदान करता है?

ans : - पनीर

12.: - निम्न में से कौन एक उड़ने वाली छिपकली है?

ans : - ड्रेको

13.: - अंगूर में कौन-सा अम्ल पाया जाता है?

ans : - टार्टरिक अम्ल

14.: - कैंसर सम्बन्धी रोगों का अध्ययन कहलाता है

ans : - oncology

15.: - घोंसला बनाने वाला एकमात्र साँप कौन-सा है?

ans : - किंग कोबरा

16.: - भारत में पायी जाने वाली सबसे बड़ी मछली कौन-सी है?

ans : - ह्वेल शार्क

17.: - दालें किसका एक अच्छा स्रोत होती हैं?

ans : - प्रोटीन

18.: - देशी घी में से सुगन्ध क्यों आती है?

ans : - डाइएसिटिल के कारण

19.: - इन्द्रधनुष में किस रंग का विक्षेपण अधिक होता है?

ans : - लाल रंग

20.: - सूर्य की किरण में कितने रंग होते हैं?

ans : - 7

21.: - ‘टाइपराइटर’ (टंकण मशीन) के आविष्कारक कौन हैं?

ans : - शोल्स

22.: - सिरका को लैटिन भाषा में क्या कहा जाता है।

ans : - ऐसीटम

23.: - दूध की शुद्धता का मापन किस यन्त्र से किया जाता है?

ans : - लैक्टोमीटर

24.: - पृथ्वी पर सबसे अधिक मात्रा में पाया जाने वाला धातु तत्त्व कौन-सा है?

ans : - ऐलुमिनियम

25.: - मोती मुख्य रूप से किस पदार्थ का बना होता है?

ans : - कैल्सियम कार्बोनेट

26.: - मानव शरीर में सबसे अधिक मात्रा में कौन-सा तत्व पाया जाता है?

ans : - ऑक्सीजन

27.: - आम का वानस्पतिक नाम क्या है?

ans : - मेंगीफ़ेरा इण्डिका

28.: - कॉफी पाउडर के साथ मिलाया जाने वाला ‘चिकोरी चूर्ण’ प्राप्त होता है

ans : - -जड़ों से

29.: - ‘विटामिन-सी’ का सबसे अच्छा स्त्रोत क्या है?

ans : - आंवला

30.: - सबसे अधिक तीव्रता की ध्वनि कौन उत्पन्न करता है?

ans : - बाघ

31.: - मानव शरीर में सबसे लम्बी कोशिका कौन-सी होती है?

ans : - तंत्रिका कोशिका

32.: - दाँत मुख्य रूप से किस पदार्थ के बने होते हैं?

ans : - डेंटाइन के

33.: - किस जंतु की आकृति पैर की चप्पल के समान होती है?

ans : - पैरामीशियम

34.: - निम्न में से किस पदार्थ में प्रोटीन नहीं पाया जाता है?

ans : - चावल

35.: - मानव का मस्तिष्क लगभग कितने ग्राम का होता है?

ans : - 1350

36.: - रक्त में पायी जाने वाली धातु है

ans : - -लोहा

37.: - मांसपेशियों में किस अम्ल के एकत्रित होने से थकावट आती है?

ans : - लैक्टिक अम्ल

38.: - किण्वन का उदाहरण है

ans : - -दूध का खट्टा होना,खाने की ब्रेड का बनना,गीले आटे का खट्टा होना

39.: - केंचुए की कितनी आँखें होती हैं?

ans : - एक भी नहीं

40.: - गाजर किस विटामिन का समृद्ध स्रोत है?

ans : - विटामिन a


 *भौतिक राशि physical quantities अन्य भौतिक राशियों से संबंध* 


1. क्षेत्रफल area लंबाई × चौड़ाई


2. आयतन volume लंबाई× चौड़ाई×ऊंचाई


3. द्रव्यमान घनत्व density द्रव्यमान/आय

4. आवृत्ति frequency 1/आवर्तकाल


5. वेग velocity विस्थापन/समय


6. चाल speed दूरी/समय


7. त्वरण acceleration वेग/समय


8. बल force द्रव्यमान × त्वरण


9. आवेग impulse बल × समय


10. कार्य work बल × दूरी


11. ऊर्जा energy बल × दूरी


12. शक्ति power कार्य/समय


13. संवेग momentum द्रव्यमान × वेग


14. दाब pressure बल/क्षेत्रफल


15. प्रतिबल stress बल/क्षेत्रफल


16. विकृति strain विमा में परिवर्तन/मूल विमा


17. प्रत्यास्थता गुणांक coefficient of elasticity प्रतिबल/विकृति


18. पृष्ठ तनाव surface tension बल/लंबाई


19. पृष्ठ ऊर्जा surface energy ऊर्जा/क्षेत्रफल


20. वेग प्रवणता velocity gradient वेग/दूरी


21. दाब प्रवणता pressure gradient दाब/दूरी


22. श्यानता गुणांक coefficient of viscosity बल/(क्षेत्रफल× वेग प्रवणता)


23. कोण angel चाप/त्रिज्या


24. त्रिकोणमितीय अनुपात trigonometric ratio लंबाई/लंबाई


25. कोणीय वेग angular velocity कोण/समय


26. कोणीय त्वरण angular acelleration कोणीय वेग/समय


27. कोणीय संवेग angular momentum जड़त्व आघूर्ण × कोणीय वेग


28. जड़त्व आघूर्ण moment of inertia द्रव्यमान× (परिभ्रमण त्रिज्या)2


29. बल आघूर्ण torque बल × दूरी


30. कोणीय आवृत्ति angular frequency 2π × आवृत्ति


31. गुरुत्वीय सार्वत्रिक नियतांक universal constant of gravity बल× (दूरी)2/(द्रव्यमान)2


32. प्लांक नियतांक plank’s constant ऊर्जा/आवृत्ति


33. विशिष्ट उष्मा specific heat उष्मीय ऊर्जा/(द्रव्यमान× ताप)


34. उष्मा धारिता heat capacity ऊष्मीय ऊर्जा/ताप


35. बोल्टजमान नियतांक boltzmann’s constant ऊर्जा/ताप


36. स्टीफन नियतांक stefan’s constant (ऊर्जा/क्षेत्रफल× समय)/(ताप)4


37. गैस नियतांक gas constant (दाब× आयतन)/(मोल× ताप )


38. आवेश charge विद्युत धारा × समय


39. विभवातंर potential difference कार्य/आवेश


40. प्रतिरोध resistance विभवांतर/विद्युत धारा


41. धारिता capacity आवेश/विभवांतर


42. विद्युत क्षेत्र electric field वैद्युत बल/आवेश


43. चुम्बकीय क्षेत्र magnetic field बल/(विद्युत धारा× लंबाई)


44. चुम्बकीय फ्लक्स magnetic flux चुम्बकीय क्षेत्र × लंबाई


45. प्रेरकत्व inductance चुम्बकीय फ्लक्स/विद्युत धारा


46. वीन नियतांक wein’s constant तरंगदैर्ध्य ×ताप


47. चालकता conductivity 1/प्रतिरोध


48. एंट्रॅापी entropy ऊष्मीय ऊर्जा / ताप


49. गुप्त उष्मा latent heat उष्मीय ऊर्जा / द्रव्यमान


50. तापीय प्रसार गुणांक coefficient of thermal expansion विमा में परिवर्तन / (मूल विमा × ताप )


nbsp51. आयतन प्रत्यास्थता गुणांक bulk modulus ( आयतन × दाब में परिवर्तन )/आयतन में परिवर्तन


52. वैद्युत प्रतिरोधकता electric resistance ( प्रतिरोध × क्षेत्रफल )/ लंबाई


53. वैद्युत द्विध्रुव आघूर्ण electric dipole moment बल आघूर्ण / विद्युत क्षेत्र


54. चुम्बकीय द्विध्रुव आघूर्ण magnetic dipole moment बल आघूर्ण / चुम्बकीय क्षेत्र


55. चुम्बकीय क्षेत्र प्रबलता चुम्बकीय आघूर्ण / आयतन


56. अपवर्तनांक refractive index निर्वात में प्रकाश की चाल/माध्यम में प्रकाश की चाल


57. तरंग संख्या wave number 2π / तरंगदैर्ध्य


58. विकिरण शक्ति radiant power उत्सर्जित ऊर्जा / समय


59. विकिरण तीव्रता radiant intensity विकिरण शक्ति / घन कोण


60. हबल नियतांक hubble constant पश्च सरण चाल /दूरी


*जीव विज्ञान के प्रश्न* :-


1.: - मांसपेशियों में किस अम्ल के एकत्रित होने से थकावट आती है?

ans : - लैक्टिक अम्ल

2.: - अंगूर में कौन-सा अम्ल पाया जाता है?

ans : - टार्टरिक अम्ल

3.: - कैंसर सम्बन्धी रोगों का अध्ययन कहलाता है

ans : - -ऑरगेनोलॉजी

4.: - मानव शरीर में सबसे लम्बी कोशिका कौन-सी होती है?

ans : - तंत्रिका कोशिका

5.: - दाँत मुख्य रूप से किस पदार्थ के बने होते हैं?

ans : - डेंटाइन के

6.: - किस जंतु की आकृति पैर की चप्पल के समान होती है?

ans : - पैरामीशियम

7.: - केंचुए की कितनी आँखें होती हैं?

ans : - एक भी नहीं

8.: - गाजर किस विटामिन का समृद्ध स्रोत है?

ans : - विटामिन a

9.: - निम्न में से किस पदार्थ में प्रोटीन नहीं पाया जाता है?

ans : - चावल

10.: - मानव का मस्तिष्क लगभग कितने ग्राम का होता है?

ans : - 1350

11.: - रक्त में पायी जाने वाली धातु है

ans : - -लोहा

12.: - किण्वन का उदाहरण है

ans : - -दूध का खट्टा होना,खाने की ब्रेड का बनना,गीले आटे का खट्टा होना

13.: - निम्न में से कौन-सा आहार मानव शरीर में नये ऊतकों की वृद्धि के लिए पोषक तत्व प्रदान करता है?

ans : - पनीर

14.: - निम्न में से कौन एक उड़ने वाली छिपकली है?

ans : - ड्रेको

15.: - घोंसला बनाने वाला एकमात्र साँप कौन-सा है?

ans : - किंग कोबरा

16.: - भारत में पायी जाने वाली सबसे बड़ी मछली कौन-सी है?

ans : - ह्वेल शार्क

17.: - दालें किसका एक अच्छा स्रोत होती हैं?

ans : - प्रोटीन

18.: - देशी घी में से सुगन्ध क्यों आती है?

ans : - डाइएसिटिल के कारण

19.: - इन्द्रधनुष में किस रंग का विक्षेपण अधिक होता है?

ans : - लाल रंग

20.: - टेलीविजन का आविष्कार किसने किया था?

ans : - जे. एल. बेयर्ड

21: - हीरा चमकदार क्यों दिखाई देता है?

ans : - सामूहिक आंतरिक परावर्तन के कारण

22.: - ‘गोबर गैस’ में मुख्य रूप से क्या पाया जाता है।

ans : - मिथेन

23.: - दूध की शुद्धता का मापन किस यन्त्र से किया जाता है?

ans : - लैक्टोमीटर

24.: - पृथ्वी पर सबसे अधिक मात्रा में पाया जाने वाला धातु तत्त्व कौन-सा है?

ans : - ऐलुमिनियम

25.: - मोती मुख्य रूप से किस पदार्थ का बना होता है?

ans : - कैल्सियम कार्बोनेट

26.: - मानव शरीर में सबसे अधिक मात्रा में कौन-सा तत्व पाया जाता है?

ans : - ऑक्सीजन

27.: - किस प्रकार के ऊतक शरीर के सुरक्षा कवच का कार्य करते हैं?

ans : - एपिथीलियम ऊतक

28.: - मनुष्य ने सर्वप्रथम किस जन्तु को अपना पालतू बनाया?

ans : - कुत्ता

29.: - किस वैज्ञानिक ने सर्वप्रथम बर्फ़ के दो टुकड़ों को आपस में घिसकर पिघला दिया?

ans : - डेवी

30.: - सबसे अधिक तीव्रता की ध्वनि कौन उत्पन्न करता है?

ans : - बाघ

31.: - जब ध्वनि तरंग चलती हैं, तो वे अपने साथ ले जाती हैं

ans : - -ऊर्जा

32.: - सूर्य ग्रहण के समय सूर्य का कौन-सा भाग दिखाई देता है?

ans : - किरीट

33.: - सूर्य की किरण में कितने रंग होते हैं?

ans : - 7

34.: - ‘टाइपराइटर’ (टंकण मशीन) के आविष्कारक कौन हैं?

ans : - शोल्स

35.: - सिरका को लैटिन भाषा में क्या कहा जाता है।

ans : - ऐसीटम

36.: - कपड़ों से जंग के धब्बे हटाने के लिये प्रयोग किया जाता है

ans : - -ऑक्ज़ैलिक अम्ल

37.: - गन्ने में ‘लाल सड़न रोग’ किसके कारण उत्पन्न होता है?

ans : - कवकों द्वारा

38.: - आम का वानस्पतिक नाम क्या है?

ans : - मेंगीफ़ेरा इण्डिका

39.: - कॉफी पाउडर के साथ मिलाया जाने वाला ‘चिकोरी चूर्ण’ प्राप्त होता है

ans : - -जड़ों से

40.: - ‘विटामिन-सी’ का सबसे अच्छा स्त्रोत क्या है?

ans : - आंवला


  *☄भारतीय संविधान - प्रश्नोत्तर☄*



प्रश्‍न 1- भारतीय संविधान सभा की प्रथम बैठक कब हुई । 

उत्‍तर - 9 दिसम्‍बर 1946 । 

प्रश्‍न 2- स‍ंविधान सभा का स्‍थाई अध्‍यक्ष कौन था । 

उत्‍तर - डॉ. राजेंन्‍द्र प्रसाद । 

प्रश्‍न 3- संविधान सभा का अस्‍थाई अध्‍यक्ष कौन था । 

उत्‍तर - डॉ. सच्चिदानंद सिन्‍हा । 

प्रश्‍न 4- संविधान सभा की प्रारूप समिति के अध्‍यक्ष कौन थे । 

उत्‍तर - डॉ. भीमराव अम्‍बेडकर । 

प्रश्‍न 5- संविधान सभा का औपचारिक रूप से प्रतिपादन किसने किया । 

उत्‍तर - एम. एन. राय । 

प्रश्‍न 6- भारत में संविधान सभा गठित करने का आधार क्‍या था । 

उत्‍तर - कैबिनेट मिशन योजना (1946) । 

प्रश्‍न 7- संविधान के गठन की मांग सर्वप्रथम 1895 में किस व्‍यक्ति ने की । 

उत्‍तर - बाल गंगाधर तिलक । 

प्रश्‍न 8- संविधान सभा में देशी रियासतों के कितने प्रतिनिधि थे । 

उत्‍तर - 70 । 

प्रश्‍न 9- संविधान सभा में किस देशी रियासत के प्रतिनिधि ने भाग नही लिया । 

उत्‍तर - हैदराबाद । 

प्रश्‍न 10- बी. आर. अम्‍बेडकर कहॉं के संविधान सभा में निर्वाचित हुए । 

उत्‍तर - बंगाल से । 

प्रश्‍न 11- संविधान सभा का संवैधानिक सलाहकार किसे नियुक्‍त किया गया था । 

उत्‍तर - बी. एन. राव । 

प्रश्‍न 12- संविधान सभा की प्रारूप समिति का गठन कब हुआ । 

उत्‍तर - 29 अगस्‍त 1947 । 

प्रश्‍न 13- संविधान की प्रारूप समिति के समक्ष प्रस्‍तावना का प्रस्‍ताव किसने रखा । 

उत्‍तर - जवाहर लाल नेहरू । 

प्रश्‍न 14- संविधान सभा की रचना हेतु संविधान का विचार सर्वप्रथम किसने प्रस्‍तुत किया । 

उत्‍तर - स्‍वराज पार्टी ने 1924 में । 

प्रश्‍न 15- संविधान सभा में भारत के संविधान को कब स्‍वीकृत किया । 

उत्‍तर - 26 नवम्‍बर 1946 । 

प्रश्‍न 16- संविधान को बनाने में कितना समय लगा । 

उत्‍तर - 2 वर्ष 11 माह 18 दिन । 

प्रश्‍न 17- स‍ंविधान में कितने अनुच्‍छेद है। 

उत्‍तर - 444 । 

प्रश्‍न 18- संविधान में कितने अध्‍याय है। 

उत्‍तर - 22 । 

प्रश्‍न 19- भारतीय सभा में कितनी अनुसूचियॉ है। 

उत्‍तर - 12 । 

प्रश्‍न 20- संविधान सभा का चुनाव किस आधार पर हुआ । 

उत्‍तर - वर्गीय मताधिकार पर।


*महत्वपूर्ण फॉर्मूले एवं जानकारियाँ*


👇👌👌


1. तरंग चलती हैं, तो वे अपने साथ ले जाती हैं

ans : - -ऊर्जा

2.: - सूर्य ग्रहण के समय सूर्य का कौन-सा भाग दिखाई देता है?

ans : - किरीट

3.: - कपड़ों से जंग के धब्बे हटाने के लिये प्रयोग किया 


ans : - -ऑक्ज़ैलिक अम्ल

4.: - गन्ने में ‘लाल सड़न रोग’ किसके कारण उत्पन्न होता है?

ans : - कवकों द्वारा

5.: - टेलीविजन का आविष्कार किसने किया था?

ans : - जे. एल. बेयर्ड

6.: - किस प्रकार के ऊतक शरीर के सुरक्षा कवच का कार्य करते हैं?

ans : - एपिथीलियम ऊतक

7.: - मनुष्य ने सर्वप्रथम किस जन्तु को अपना पालतू बनाया?

ans : - कुत्ता

8.: - किस वैज्ञानिक ने सर्वप्रथम बर्फ़ के दो टुकड़ों को आपस में घिसकर पिघला दिया?

ans : - डेवी

9: - हीरा चमकदार क्यों दिखाई देता है?

ans : - सामूहिक आंतरिक परावर्तन के कारण

10.: - ‘गोबर गैस’ में मुख्य रूप से क्या पाया जाता है।

ans : - मिथेन

11.: - निम्न में से कौन-सा आहार मानव शरीर में नये ऊतकों की वृद्धि के लिए पोषक तत्व प्रदान करता है?

ans : - पनीर

12.: - निम्न में से कौन एक उड़ने वाली छिपकली है?

ans : - ड्रेको

13.: - अंगूर में कौन-सा अम्ल पाया जाता है?

ans : - टार्टरिक अम्ल

14.: - कैंसर सम्बन्धी रोगों का अध्ययन कहलाता है

ans : - oncology

15.: - घोंसला बनाने वाला एकमात्र साँप कौन-सा है?

ans : - किंग कोबरा

16.: - भारत में पायी जाने वाली सबसे बड़ी मछली कौन-सी है?

ans : - ह्वेल शार्क

17.: - दालें किसका एक अच्छा स्रोत होती हैं?

ans : - प्रोटीन

18.: - देशी घी में से सुगन्ध क्यों आती है?

ans : - डाइएसिटिल के कारण

19.: - इन्द्रधनुष में किस रंग का विक्षेपण अधिक होता है?

ans : - लाल रंग

20.: - सूर्य की किरण में कितने रंग होते हैं?

ans : - 7

21.: - ‘टाइपराइटर’ (टंकण मशीन) के आविष्कारक कौन हैं?

ans : - शोल्स

22.: - सिरका को लैटिन भाषा में क्या कहा जाता है।

ans : - ऐसीटम

23.: - दूध की शुद्धता का मापन किस यन्त्र से किया जाता है?

ans : - लैक्टोमीटर

24.: - पृथ्वी पर सबसे अधिक मात्रा में पाया जाने वाला धातु तत्त्व कौन-सा है?

ans : - ऐलुमिनियम

25.: - मोती मुख्य रूप से किस पदार्थ का बना होता है?

ans : - कैल्सियम कार्बोनेट

26.: - मानव शरीर में सबसे अधिक मात्रा में कौन-सा तत्व पाया जाता है?

ans : - ऑक्सीजन

27.: - आम का वानस्पतिक नाम क्या है?

ans : - मेंगीफ़ेरा इण्डिका

28.: - कॉफी पाउडर के साथ मिलाया जाने वाला ‘चिकोरी चूर्ण’ प्राप्त होता है

ans : - -जड़ों से

29.: - ‘विटामिन-सी’ का सबसे अच्छा स्त्रोत क्या है?

ans : - आंवला

30.: - सबसे अधिक तीव्रता की ध्वनि कौन उत्पन्न करता है?

ans : - बाघ

31.: - मानव शरीर में सबसे लम्बी कोशिका कौन-सी होती है?

ans : - तंत्रिका कोशिका

32.: - दाँत मुख्य रूप से किस पदार्थ के बने होते हैं?

ans : - डेंटाइन के

33.: - किस जंतु की आकृति पैर की चप्पल के समान होती है?

ans : - पैरामीशियम

34.: - निम्न में से किस पदार्थ में प्रोटीन नहीं पाया जाता है?

ans : - चावल

35.: - मानव का मस्तिष्क लगभग कितने ग्राम का होता है?

ans : - 1350

36.: - रक्त में पायी जाने वाली धातु है

ans : - -लोहा

37.: - मांसपेशियों में किस अम्ल के एकत्रित होने से थकावट आती है?

ans : - लैक्टिक अम्ल

38.: - किण्वन का उदाहरण है

ans : - -दूध का खट्टा होना,खाने की ब्रेड का बनना,गीले आटे का खट्टा होना

39.: - केंचुए की कितनी आँखें होती हैं?

ans : - एक भी नहीं

40.: - गाजर किस विटामिन का समृद्ध स्रोत है?

ans : - विटामिन a


 *भौतिक राशि physical quantities अन्य भौतिक राशियों से संबंध* 


1. क्षेत्रफल area लंबाई × चौड़ाई


2. आयतन volume लंबाई× चौड़ाई×ऊंचाई


3. द्रव्यमान घनत्व density द्रव्यमान/आय

4. आवृत्ति frequency 1/आवर्तकाल


5. वेग velocity विस्थापन/समय


6. चाल speed दूरी/समय


7. त्वरण acceleration वेग/समय


8. बल force द्रव्यमान × त्वरण


9. आवेग impulse बल × समय


10. कार्य work बल × दूरी


11. ऊर्जा energy बल × दूरी


12. शक्ति power कार्य/समय


13. संवेग momentum द्रव्यमान × वेग


14. दाब pressure बल/क्षेत्रफल


15. प्रतिबल stress बल/क्षेत्रफल


16. विकृति strain विमा में परिवर्तन/मूल विमा


17. प्रत्यास्थता गुणांक coefficient of elasticity प्रतिबल/विकृति


18. पृष्ठ तनाव surface tension बल/लंबाई


19. पृष्ठ ऊर्जा surface energy ऊर्जा/क्षेत्रफल


20. वेग प्रवणता velocity gradient वेग/दूरी


21. दाब प्रवणता pressure gradient दाब/दूरी


22. श्यानता गुणांक coefficient of viscosity बल/(क्षेत्रफल× वेग प्रवणता)


23. कोण angel चाप/त्रिज्या


24. त्रिकोणमितीय अनुपात trigonometric ratio लंबाई/लंबाई


25. कोणीय वेग angular velocity कोण/समय


26. कोणीय त्वरण angular acelleration कोणीय वेग/समय


27. कोणीय संवेग angular momentum जड़त्व आघूर्ण × कोणीय वेग


28. जड़त्व आघूर्ण moment of inertia द्रव्यमान× (परिभ्रमण त्रिज्या)2


29. बल आघूर्ण torque बल × दूरी


30. कोणीय आवृत्ति angular frequency 2π × आवृत्ति


31. गुरुत्वीय सार्वत्रिक नियतांक universal constant of gravity बल× (दूरी)2/(द्रव्यमान)2


32. प्लांक नियतांक plank’s constant ऊर्जा/आवृत्ति


33. विशिष्ट उष्मा specific heat उष्मीय ऊर्जा/(द्रव्यमान× ताप)


34. उष्मा धारिता heat capacity ऊष्मीय ऊर्जा/ताप


35. बोल्टजमान नियतांक boltzmann’s constant ऊर्जा/ताप


36. स्टीफन नियतांक stefan’s constant (ऊर्जा/क्षेत्रफल× समय)/(ताप)4


37. गैस नियतांक gas constant (दाब× आयतन)/(मोल× ताप )


38. आवेश charge विद्युत धारा × समय


39. विभवातंर potential difference कार्य/आवेश


40. प्रतिरोध resistance विभवांतर/विद्युत धारा


41. धारिता capacity आवेश/विभवांतर


42. विद्युत क्षेत्र electric field वैद्युत बल/आवेश


43. चुम्बकीय क्षेत्र magnetic field बल/(विद्युत धारा× लंबाई)


44. चुम्बकीय फ्लक्स magnetic flux चुम्बकीय क्षेत्र × लंबाई


45. प्रेरकत्व inductance चुम्बकीय फ्लक्स/विद्युत धारा


46. वीन नियतांक wein’s constant तरंगदैर्ध्य ×ताप


47. चालकता conductivity 1/प्रतिरोध


48. एंट्रॅापी entropy ऊष्मीय ऊर्जा / ताप


49. गुप्त उष्मा latent heat उष्मीय ऊर्जा / द्रव्यमान


50. तापीय प्रसार गुणांक coefficient of thermal expansion विमा में परिवर्तन / (मूल विमा × ताप )


nbsp51. आयतन प्रत्यास्थता गुणांक bulk modulus ( आयतन × दाब में परिवर्तन )/आयतन में परिवर्तन


52. वैद्युत प्रतिरोधकता electric resistance ( प्रतिरोध × क्षेत्रफल )/ लंबाई


53. वैद्युत द्विध्रुव आघूर्ण electric dipole moment बल आघूर्ण / विद्युत क्षेत्र


54. चुम्बकीय द्विध्रुव आघूर्ण magnetic dipole moment बल आघूर्ण / चुम्बकीय क्षेत्र


55. चुम्बकीय क्षेत्र प्रबलता चुम्बकीय आघूर्ण / आयतन


56. अपवर्तनांक refractive index निर्वात में प्रकाश की चाल/माध्यम में प्रकाश की चाल


57. तरंग संख्या wave number 2π / तरंगदैर्ध्य


58. विकिरण शक्ति radiant power उत्सर्जित ऊर्जा / समय


59. विकिरण तीव्रता radiant intensity विकिरण शक्ति / घन कोण


60. हबल नियतांक hubble constant पश्च सरण चाल /दूरी


 *जीव विज्ञान के प्रश्न*


1.: - मांसपेशियों में किस अम्ल के एकत्रित होने से थकावट आती है?

ans : - लैक्टिक अम्ल

2.: - अंगूर में कौन-सा अम्ल पाया जाता है?

ans : - टार्टरिक अम्ल

3.: - कैंसर सम्बन्धी रोगों का अध्ययन कहलाता है

ans : - -ऑरगेनोलॉजी

4.: - मानव शरीर में सबसे लम्बी कोशिका कौन-सी होती है?

ans : - तंत्रिका कोशिका

5.: - दाँत मुख्य रूप से किस पदार्थ के बने होते हैं?

ans : - डेंटाइन के

6.: - किस जंतु की आकृति पैर की चप्पल के समान होती है?

ans : - पैरामीशियम

7.: - केंचुए की कितनी आँखें होती हैं?

ans : - एक भी नहीं

8.: - गाजर किस विटामिन का समृद्ध स्रोत है?

ans : - विटामिन a

9.: - निम्न में से किस पदार्थ में प्रोटीन नहीं पाया जाता है?

ans : - चावल

10.: - मानव का मस्तिष्क लगभग कितने ग्राम का होता है?

ans : - 1350

11.: - रक्त में पायी जाने वाली धातु है

ans : - -लोहा

12.: - किण्वन का उदाहरण है

ans : - -दूध का खट्टा होना,खाने की ब्रेड का बनना,गीले आटे का खट्टा होना

13.: - निम्न में से कौन-सा आहार मानव शरीर में नये ऊतकों की वृद्धि के लिए पोषक तत्व प्रदान करता है?

ans : - पनीर

14.: - निम्न में से कौन एक उड़ने वाली छिपकली है?

ans : - ड्रेको

15.: - घोंसला बनाने वाला एकमात्र साँप कौन-सा है?

ans : - किंग कोबरा

16.: - भारत में पायी जाने वाली सबसे बड़ी मछली कौन-सी है?

ans : - ह्वेल शार्क

17.: - दालें किसका एक अच्छा स्रोत होती हैं?

ans : - प्रोटीन

18.: - देशी घी में से सुगन्ध क्यों आती है?

ans : - डाइएसिटिल के कारण

19.: - इन्द्रधनुष में किस रंग का विक्षेपण अधिक होता है?

ans : - लाल रंग

20.: - टेलीविजन का आविष्कार किसने किया था?

ans : - जे. एल. बेयर्ड

21: - हीरा चमकदार क्यों दिखाई देता है?

ans : - सामूहिक आंतरिक परावर्तन के कारण

22.: - ‘गोबर गैस’ में मुख्य रूप से क्या पाया जाता है।

ans : - मिथेन

23.: - दूध की शुद्धता का मापन किस यन्त्र से किया जाता है?

ans : - लैक्टोमीटर

24.: - पृथ्वी पर सबसे अधिक मात्रा में पाया जाने वाला धातु तत्त्व कौन-सा है?

ans : - ऐलुमिनियम

25.: - मोती मुख्य रूप से किस पदार्थ का बना होता है?

ans : - कैल्सियम कार्बोनेट

26.: - मानव शरीर में सबसे अधिक मात्रा में कौन-सा तत्व पाया जाता है?

ans : - ऑक्सीजन

27.: - किस प्रकार के ऊतक शरीर के सुरक्षा कवच का कार्य करते हैं?

ans : - एपिथीलियम ऊतक

28.: - मनुष्य ने सर्वप्रथम किस जन्तु को अपना पालतू बनाया?

ans : - कुत्ता

29.: - किस वैज्ञानिक ने सर्वप्रथम बर्फ़ के दो टुकड़ों को आपस में घिसकर पिघला दिया?

ans : - डेवी

30.: - सबसे अधिक तीव्रता की ध्वनि कौन उत्पन्न करता है?

ans : - बाघ

31.: - जब ध्वनि तरंग चलती हैं, तो वे अपने साथ ले जाती हैं

ans : - -ऊर्जा

32.: - सूर्य ग्रहण के समय सूर्य का कौन-सा भाग दिखाई देता है?

ans : - किरीट

33.: - सूर्य की किरण में कितने रंग होते हैं?

ans : - 7

34.: - ‘टाइपराइटर’ (टंकण मशीन) के आविष्कारक कौन हैं?

ans : - शोल्स

35.: - सिरका को लैटिन भाषा में क्या कहा जाता है।

ans : - ऐसीटम

36.: - कपड़ों से जंग के धब्बे हटाने के लिये प्रयोग किया जाता है

ans : - -ऑक्ज़ैलिक अम्ल

37.: - गन्ने में ‘लाल सड़न रोग’ किसके कारण उत्पन्न होता है?

ans : - कवकों द्वारा

38.: - आम का वानस्पतिक नाम क्या है?

ans : - मेंगीफ़ेरा इण्डिका

39.: - कॉफी पाउडर के साथ मिलाया जाने वाला ‘चिकोरी चूर्ण’ प्राप्त होता है

ans : - -जड़ों से

40.: - ‘विटामिन-सी’ का सबसे अच्छा स्त्रोत क्या है?

ans : - आंँवला


  *☄भारतीय संविधान - प्रश्नोत्तर☄*



प्रश्‍न 1- भारतीय संविधान सभा की प्रथम बैठक कब हुई । 

उत्‍तर - 9 दिसम्‍बर 1946 । 

प्रश्‍न 2- स‍ंविधान सभा का स्‍थाई अध्‍यक्ष कौन था । 

उत्‍तर - डॉ. राजेंन्‍द्र प्रसाद । 

प्रश्‍न 3- संविधान सभा का अस्‍थाई अध्‍यक्ष कौन था । 

उत्‍तर - डॉ. सच्चिदानंद सिन्‍हा । 

प्रश्‍न 4- संविधान सभा की प्रारूप समिति के अध्‍यक्ष कौन थे । 

उत्‍तर - डॉ. भीमराव अम्‍बेडकर । 

प्रश्‍न 5- संविधान सभा का औपचारिक रूप से प्रतिपादन किसने किया । 

उत्‍तर - एम. एन. राय । 

प्रश्‍न 6- भारत में संविधान सभा गठित करने का आधार क्‍या था । 

उत्‍तर - कैबिनेट मिशन योजना (1946) । 

प्रश्‍न 7- संविधान के गठन की मांग सर्वप्रथम 1895 में किस व्‍यक्ति ने की । 

उत्‍तर - बाल गंगाधर तिलक । 

प्रश्‍न 8- संविधान सभा में देशी रियासतों के कितने प्रतिनिधि थे । 

उत्‍तर - 70 । 

प्रश्‍न 9- संविधान सभा में किस देशी रियासत के प्रतिनिधि ने भाग नही लिया । 

उत्‍तर - हैदराबाद । 

प्रश्‍न 10- बी. आर. अम्‍बेडकर कहॉं के संविधान सभा में निर्वाचित हुए । 

उत्‍तर - बंगाल से । 

प्रश्‍न 11- संविधान सभा का संवैधानिक सलाहकार किसे नियुक्‍त किया गया था । 

उत्‍तर - बी. एन. राव । 

प्रश्‍न 12- संविधान सभा की प्रारूप समिति का गठन कब हुआ । 

उत्‍तर - 29 अगस्‍त 1947 । 

प्रश्‍न 13- संविधान की प्रारूप समिति के समक्ष प्रस्‍तावना का प्रस्‍ताव किसने रखा । 

उत्‍तर - जवाहर लाल नेहरू । 

प्रश्‍न 14- संविधान सभा की रचना हेतु संविधान का विचार सर्वप्रथम किसने प्रस्‍तुत किया । 

उत्‍तर - स्‍वराज पार्टी ने 1924 में । 

प्रश्‍न 15- संविधान सभा में भारत के संविधान को कब स्‍वीकृत किया । 

उत्‍तर - 26 नवम्‍बर 1946 । 

प्रश्‍न 16- संविधान को बनाने में कितना समय लगा । 

उत्‍तर - 2 वर्ष 11 माह 18 दिन । 

प्रश्‍न 17- स‍ंविधान में कितने अनुच्‍छेद है। 

उत्‍तर - 444 । 

प्रश्‍न 18- संविधान में कितने अध्‍याय है। 

उत्‍तर - 22 । 

प्रश्‍न 19- भारतीय सभा में कितनी अनुसूचियॉ है। 

उत्‍तर - 12 । 

प्रश्‍न 20- संविधान सभा का चुनाव किस आधार पर हुआ । 

उत्‍तर - वर्गीय मताधिकार पर ।


1. (α+в)²= α²+2αв+в²

2. (α+в)²= (α-в)²+4αв

3. (α-в)²= α²-2αв+в²

4. (α-в)²= (α+в)²-4αв

5. α² + в²= (α+в)² - 2αв.

6. α² + в²= (α-в)² + 2αв.

7. α²-в² =(α + в)(α - в)

8. 2(α² + в²) = (α+ в)² + (α - в)²

9. 4αв = (α + в)² -(α-в)²

10. αв ={(α+в)/2}²-{(α-в)/2}²

11. (α + в + ¢)² = α² + в² + ¢² + 2(αв + в¢ + ¢α)

12. (α + в)³ = α³ + 3α²в + 3αв² + в³

13. (α + в)³ = α³ + в³ + 3αв(α + в)

14. (α-в)³=α³-3α²в+3αв²-в³

15. α³ + в³ = (α + в) (α² -αв + в²)

16. α³ + в³ = (α+ в)³ -3αв(α+ в)

17. α³ -в³ = (α -в) (α² + αв + в²)

18. α³ -в³ = (α-в)³ + 3αв(α-в)

ѕιη0° =0

ѕιη30° = 1/2

ѕιη45° = 1/√2

ѕιη60° = √3/2

ѕιη90° = 1

¢σѕ ιѕ σρρσѕιтє σƒ ѕιη

тαη0° = 0

тαη30° = 1/√3

тαη45° = 1

тαη60° = √3

тαη90° = ∞

¢σт ιѕ σρρσѕιтє σƒ тαη

ѕє¢0° = 1

ѕє¢30° = 2/√3

ѕє¢45° = √2

ѕє¢60° = 2

ѕє¢90° = ∞

¢σѕє¢ ιѕ σρρσѕιтє σƒ ѕє¢

2ѕιηα¢σѕв=ѕιη(α+в)+ѕιη(α-в)

2¢σѕαѕιηв=ѕιη(α+в)-ѕιη(α-в)

2¢σѕα¢σѕв=¢σѕ(α+в)+¢σѕ(α-в)

2ѕιηαѕιηв=¢σѕ(α-в)-¢σѕ(α+в)

ѕιη(α+в)=ѕιηα ¢σѕв+ ¢σѕα ѕιηв.

» ¢σѕ(α+в)=¢σѕα ¢σѕв - ѕιηα ѕιηв.

» ѕιη(α-в)=ѕιηα¢σѕв-¢σѕαѕιηв.

» ¢σѕ(α-в)=¢σѕα¢σѕв+ѕιηαѕιηв.

» тαη(α+в)= (тαηα + тαηв)/ (1−тαηαтαηв)

» тαη(α−в)= (тαηα − тαηв) / (1+ тαηαтαηв)

» ¢σт(α+в)= (¢σтα¢σтв −1) / (¢σтα + ¢σтв)

» ¢σт(α−в)= (¢σтα¢σтв + 1) / (¢σтв− ¢σтα)

» ѕιη(α+в)=ѕιηα ¢σѕв+ ¢σѕα ѕιηв.

» ¢σѕ(α+в)=¢σѕα ¢σѕв +ѕιηα ѕιηв.» ѕιη(α-в)=ѕιηα¢σѕв-¢σѕαѕιηв.

» ¢σѕ(α-в)=¢σѕα¢σѕв+ѕιηαѕιηв.

» тαη(α+в)= (тαηα + тαηв)/ (1−тαηαтαηв)

» тαη(α−в)= (тαηα − тαηв) / (1+ тαηαтαηв)

» ¢σт(α+в)= (¢σтα¢σтв −1) / (¢σтα + ¢σтв)

» ¢σт(α−в)= (¢σтα¢σтв + 1) / (¢σтв− ¢σтα)

α/ѕιηα = в/ѕιηв = ¢/ѕιη¢ = 2я

» α = в ¢σѕ¢ + ¢ ¢σѕв

» в = α ¢σѕ¢ + ¢ ¢σѕα

» ¢ = α ¢σѕв + в ¢σѕα

» ¢σѕα = (в² + ¢²− α²) / 2в¢

» ¢σѕв = (¢² + α²− в²) / 2¢α

» ¢σѕ¢ = (α² + в²− ¢²) / 2¢α

» δ = αв¢/4я

» ѕιηθ = 0 тнєη,θ = ηπ

» ѕιηθ = 1 тнєη,θ = (4η + 1)π/2

» ѕιηθ =−1 тнєη,θ = (4η− 1)π/2

» ѕιηθ = ѕιηα тнєη,θ = ηπ (−1)^ηα


1. ѕιη2α = 2ѕιηα¢σѕα

2. ¢σѕ2α = ¢σѕ²α − ѕιη²α

3. ¢σѕ2α = 2¢σѕ²α − 1

4. ¢σѕ2α = 1 − ѕιη²α

5. 2ѕιη²α = 1 − ¢σѕ2α

6. 1 + ѕιη2α = (ѕιηα + ¢σѕα)²

7. 1 − ѕιη2α = (ѕιηα − ¢σѕα)²

8. тαη2α = 2тαηα / (1 − тαη²α)

9. ѕιη2α = 2тαηα / (1 + тαη²α)

10. ¢σѕ2α = (1 − тαη²α) / (1 + тαη²α)

11. 4ѕιη³α = 3ѕιηα − ѕιη3α

12. 4¢σѕ³α = 3¢σѕα + ¢σѕ3α


» ѕιη²θ+¢σѕ²θ=1

» ѕє¢²θ-тαη²θ=1

» ¢σѕє¢²θ-¢σт²θ=1

» ѕιηθ=1/¢σѕє¢θ

» ¢σѕє¢θ=1/ѕιηθ

» ¢σѕθ=1/ѕє¢θ

» ѕє¢θ=1/¢σѕθ

» тαηθ=1/¢σтθ

» ¢σтθ=1/тαηθ

» тαηθ=ѕιηθ/¢σѕθ


*"महत्वपूर्ण"*


   9th,10th,11th & 12th गणित विषय के सारे फॉर्मूले हैँ | कृपया करके सभी बच्चों के माता -पिता को जरूर शेयर करें और बच्चों को दिखाने को कहें।


» b. a. — bachelor of arts.

» m. a. — master of arts. »b.tech - bachelor of technology

» b. sc. — bachelor of science

» m. sc. — master of science

» b. sc. ag. — bachelor of science in agriculture

» m. sc. ag. — master of science in agriculture

» m. b. b. s. — bachelor of medicine and bachelor of surgery

» b.a.m.s- bachelor of ayurved medicine and surgery

» m. d. — doctor of medicine

» m. s. — master of surgery

» ph. d. / d. phil. — doctor of philosophy (arts & science)

» d. litt./lit. — doctor of literature / doctor of letters

» d. sc. — doctor of science

» b. com. — bachelor of commerce

» m. com. — master of commerce

» dr. — doctor

» b. p. — blood pressure

» mr. — mister

» mrs. — mistress

» m.s. — miss (used for female married & unmarried)

» miss — used before unmarried girls)

» m. p. — member of parliament

» m. l. a. — member of legislative assembly

» m. l. c. — member of legislative council

» p. m. — prime minister

» c. m. — chief minister

» c-in-c — commander-in-chief

» l. d. c. — lower division clerk

» u. d. c. — upper division clerk

» lt. gov. — lieutenant governor

» d. m. — district magistrate

» v. i. p. — very important  person

» i. t. o. — income tax officer

» c. i. d. — criminal investigation department

» c/o — care of

» s/o — son of

» c. b. i. — central bureau of investigation

» g. p. o. — general post office

» h. q. — head quarters

» e. o. e. — errors and omissions excepted

» kg. — kilogram

» kw. — kilowatts

gm. — gram

km. — kilometer

ltd. — limited

m. p. h. — miles per hour

km. p. h. — kilometre per hour

p. t. o. — please turn over

p. w. d. — public works department

c. p. w. d. — central public works department

u. s. a. — united states of america

u. k. — united kingdom (england)

u. p. — uttar pradesh

m. p. — madhya pradesh

h. p. — himachal pradesh

u. n. o. — united nations organization

w. h. o. — world health organization

b. b. c. — british broadcasting corporation

b. c. — before christ

a. c. — air conditioned

i. g. — inspector general (of police)

d. i. g. — deputy inspector general (of police)

s. s. p. — senior superintendent of police

d. s. p. — deputy superintendent of police

s. d. m. — sub-divisional magistrate

s. m. — station master

a. s. m. — assistant station master

v. c. — vice-chancellor

a. g. — accountant general

c. r. — confidential report

i. a. s. — indian administrative service

i. p. s. — indian police service

i. f. s. — indian foreign service or indian forest service

i. r. s. — indian revenue service

p. c. s. — provincial civil service

m. e. s. — military engineering service


☀full form of some technical words

» virus - vital information resource under seized.

» 3g -3rd generation.

» gsm - global system for mobile communication.

» cdma - code division multiple access.

» umts - universal mobile telecommunication system.

» sim - subscriber identity module .

» avi = audio video interleave

» rts = real time streaming

» sis = symbian

os installer file

» amr = adaptive multi-rate codec

» jad = java application descriptor

» jar = java archive

» jad = java application descriptor

» 3gpp = 3rd generation partnership project

» 3gp = 3rd generation project

» mp3 = mpeg player-3

» mp4 = mpeg-4 video file

» aac = advanced audio coding

» gif= graphic interchangeable format

» jpeg = joint photographic expert group

» bmp = bitmap

» swf = shock wave flash

» wmv = windows media video

» wma = windows media audio

» wav = waveform audio

» png = portable network graphics

» doc =document (microsoft corporation)

» pdf = portable document format

» m3g = mobile 3d graphics

» m4a = mpeg-4 audio file

» nth = nokia theme (series 40)

» thm = themes (sony ericsson)

» mmf =synthetic music mobile application file

» nrt = nokia ringtone

» xmf = extensible music file

» wbmp = wireless bitmap image

» dvx = divx video

» html = hyper text markup language

» wml =wireless markup language

» cd -compact disk.

» dvd - digital versatile disk.

» crt - cathode ray tube.

» dat - digital audio tape.

» dos - disk operating system.

» gui -graphical

user interface.

» http - hyper text transfer protocol.

» ip - internet protocol.

» isp - internet service provider.

» tcp - transmission control protocol.

» ups - uninterruptible power supply.

» hsdpa -high speed downlink packet access.

» edge - enhanced data rate for evolution.

» gsm- [global system for mobile communication]

» vhf - very high frequency.

» uhf - ultra highfrequency.

» gprs - general packet radio service.

» wap - wireless application protocol.

» tcp - transmission control protocol.

» arpanet - advanced research project agency network.

» ibm - international business machines.

» hp - hewlett packard.

» am/fm - amplitude/ frequency modulation


    

*☀airlines*


indian airlines - 1800 180 1407

jet airways - 1800 225 522

spice jet - 1800 180 3333

air india - 1800 227 722

kingfisher -1800 180 0101


*☀banks*


abn amro - 1800 112 224

canara bank - 1800 446 000

citibank - 1800 442 265

corporation bank - 1800 443 555

development credit bank - 1800 225 769

hdfc bank - 1800 227 227

icici bank - 1800 333 499

icici bank nri -1800 224 848

idbi bank -1800 116 999

indian bank -1800 425 1400

ing vysya -1800 449 900

kotak mahindra bank - 1800 226 022

lord krishna bank -1800 112 300

punjab national bank - 1800 122 222

state bank of india - 1800 441 955

syndicate bank - 1800 446 655


*☀automobiles*


mahindra scorpio -1800 226 006

maruti -1800 111 515

tata motors - 1800 255 52

windshield experts - 1800 113 636


*☀computers /it*


adrenalin - 1800 444 445

amd -1800 425 6664

apple computers-1800 444 683

canon -1800 333 366

cisco systems- 1800 221 777

compaq - hp -1800 444 999

data one broadband - 1800 424 1800

dell -1800 444 026

epson - 1800 44 0011

esys - 3970 0011

genesis tally academy - 1800 444 888

hcl - 1800 180 8080

ibm - 1800 443 333

lexmark - 1800 22 4477

marshal's point -1800 33 4488

microsoft - 1800 111 100

microsoft virus update - 1901 333 334

seagate - 1800 180 1104

symantec - 1800 44 5533

tvs electronics-1800 444 566

wep peripherals-1800 44 6446

wipro - 1800 333 312

xerox - 1800 180 1225

zenith - 1800 222 004


*☀indian railways*


general enquiry 139

central enquiry 131

reservation 139

railway reservation enquiry 1345, 1335 & 1330

centralised railway enquiry 133, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8 & 9

couriers/packers &

movers

abt courier - 1800 448 585

afl wizz - 1800 229 696

agarwal packers & movers - 1800 114 321

associated packers p ltd - 1800 214 560

dhl - 1800 111 345

fedex - 1800 226 161

goel packers & movers - 1800 11 3456

ups - 1800 227 171


*☀home एप्लीन्सेस*


aiwa/sony - 1800 111 188

anchor switches - 1800 227 7979

blue star - 1800 222 200

bose audio - 112 673

bru coffee vending machines - 1800

4 7171

daikin air conditioners - 1800 444

222

dishtv - 1800 123 474

faber chimneys - 1800 214 595

godrej - 1800 225 511

grundfos pumps - 1800 334 555

lg - 1901 180 9999

philips - 1800 224 422

samsung - 1800 113 444

sanyo - 1800 110 101

voltas - 1800 334 546


     अब कुछ सांस्कृतिक जानकारी निम्नलिखित है।

👇👇👇

पाण्डव पाँच भाई थे जिनके नाम हैं -

1. युधिष्ठिर    2. भीम    3. अर्जुन

4. नकुल।      5. सहदेव


(इन पांचों के अलावा , महाबली कर्ण भी कुंती के ही पुत्र थे , परन्तु उनकी गिनती पांडवों में नहीं की जाती है)


     यहाँ ध्यान रखें कि पाण्डु के उपरोक्त पाँचों पुत्रों में से युधिष्ठिर, भीम और अर्जुन की माता कुन्ती थीं तथा, नकुल और सहदेव की माता माद्री थी। वहीँ धृतराष्ट्र और गांधारी के सौ पुत्र कौरव कहलाए, जिनके नाम हैं :-


1. दुर्योधन 2. दुःशासन 3. दुःसह

4. दुःशल 5. जलसंघ 6. सम 7. सह 8. विंद 9. अनुविंद 10. दुर्धर्ष 11. सुबाहु 12. दुषप्रधर्षण 13. दुर्मर्षण 14. दुर्मुख  15. दुष्कर्ण 16. विकर्ण 17. शल 18. सत्वान 19. सुलोचन 20. चित्र 21. उपचित्र 22. चित्राक्ष 23. चारुचित्र 24. शरासन 25. दुर्मद 26. दुर्विगाह  27. विवित्सु 28. विकटानन्द 29. ऊर्णनाभ 30. सुनाभ 31. नन्द  32. उपनन्द   33. चित्रबाण 34. चित्रवर्मा 35. सुवर्मा    36. दुर्विमोचन 37. अयोबाहु   38. महाबाहु  39. चित्रांग 40. चित्रकुण्डल 41. भीमवेग  42. भीमबल 43. बालाकि    44. बलवर्धन 45. उग्रायुध 46. सुषेण 47. कुण्डधर  48. महोदर 49. चित्रायुध   50. निषंगी 51. पाशी 52. वृन्दारक   53. दृढ़वर्मा    54. दृढ़क्षत्र 55. सोमकीर्ति  56. अनूदर    57. दढ़संघ 58. जरासंघ   59. सत्यसंघ 60. सद्सुवाक 61. उग्रश्रवा   62. उग्रसेन     63. सेनानी 64. दुष्पराजय 65. अपराजित  66. कुण्डशायी        67. विशालाक्ष 68. दुराधर   69. दृढ़हस्त    70. सुहस्त 71. वातवेग  72. सुवर्च    73. आदित्यकेतु 74. बह्वाशी   75. नागदत्त 76. उग्रशायी 77. कवचि    78. क्रथन। 79. कुण्डी 80. भीमविक्र 81. धनुर्धर  82. वीरबाहु 83. अलोलुप  84. अभय  85. दृढ़कर्मा 86. दृढ़रथाश्रय    87. अनाधृष्य 88. कुण्डभेदी।  89. विरवि 90. चित्रकुण्डल    91. प्रधम

92. अमाप्रमाथि    93. दीर्घरोमा

94. सुवीर्यवान     95. दीर्घबाहु

96. सुजात।         97. कनकध्वज   

98. कुण्डाशी        99. विरज

100. युयुत्सु


(इन 100 भाइयों के अलावा कौरवों की एक बहन भी थी… जिसका नाम "दुशाला" था, जिसका विवाह "जयद्रथ" से हुआ था)


"श्री मद्-भगवत गीता"के बारे में-


ॐ . किसको किसने सुनाई?

उ.- श्रीकृष्ण ने अर्जुन को सुनाई। 


ॐ . कब सुनाई?

उ.- आज से  5700 साल पहले सुनाई।


ॐ. भगवान ने किस दिन गीता सुनाई?

उ.- रविवार के दिन।


ॐ. कोन सी तिथि को?

उ.- एकादशी 


ॐ. कहा सुनाई?

उ.- कुरुक्षेत्र की रणभूमि में।


ॐ. कितनी देर में सुनाई?

उ.- लगभग 45 मिनट में


ॐ. क्यूँ  सुनाई?

उ.- कर्त्तव्य से भटके हुए अर्जुन को कर्त्तव्य सिखाने के लिए और आने वाली पीढियों को धर्म-ज्ञान सिखाने के लिए।


ॐ. कितने अध्याय है?

उ.- कुल 18 अध्याय


ॐ. कितने श्लोक है?

उ.- 700 श्लोक


ॐ. गीता में क्या-क्या बताया गया है?

उ.- ज्ञान-भक्ति-कर्म योग मार्गो की विस्तृत व्याख्या की गयी है, इन मार्गो पर चलने से व्यक्ति निश्चित ही परमपद का अधिकारी बन जाता है। 


ॐ. गीता को अर्जुन के अलावा 

और किन किन लोगो ने सुना?

उ.- धृतराष्ट्र एवं संजय ने


ॐ. अर्जुन से पहले गीता का पावन ज्ञान किन्हें मिला था?

उ.- भगवान सूर्यदेव को


ॐ. गीता की गिनती किन धर्म-ग्रंथो में आती है?

उ.- उपनिषदों में


ॐ. गीता किस महाग्रंथ का भाग है....?

उ.- गीता महाभारत के एक अध्याय शांति-पर्व का एक हिस्सा है।


ॐ. गीता का दूसरा नाम क्या है?

उ.- गीतोपनिषद


ॐ. गीता का सार क्या है?

उ.- प्रभु श्रीकृष्ण की शरण लेना


ॐ. गीता में किसने कितने श्लोक कहे है?

उ.- श्रीकृष्ण जी ने- 574

अर्जुन ने- 85 

धृतराष्ट्र ने- 1

संजय ने- 40.


     33 करोड नहीँ  33 कोटि देवी देवता हैँ हिँदू धर्म मेँ।


कोटि = प्रकार।


     देवभाषा संस्कृत में कोटि के दो अर्थ होते है, कोटि का मतलब प्रकार होता है और एक अर्थ करोड़ भी होता।


     हिन्दुओ के 33 करोड़ देवी देवता 


     कुल 33 प्रकार के देवी देवता हैँ हिँदू धर्म मे :-


12 प्रकार हैँ :-


आदित्य , धाता, मित, आर्यमा,

शक्रा, वरुण, अँश, भाग, विवास्वान, पूष, सविता, तवास्था, और विष्णु...!


8 प्रकार हैँ  :-

वासु:, धर, ध्रुव, सोम, अह, अनिल, अनल, प्रत्युष और प्रभाष।


11 प्रकार हैँ :-


रुद्र: ,हर,बहुरुप, त्रयँबक,

अपराजिता, बृषाकापि, शँभू, कपार्दी,

रेवात, मृगव्याध, शर्वा, और कपाली।


एवँ


दो प्रकार हैँ अश्विनी और कुमार।


कुल :- 12+8+11+2=33 कोटी 



*📜😇  दो पक्ष* -


कृष्ण पक्ष , 

शुक्ल पक्ष !


*📜😇  तीन ऋण* -


देव ऋण , 

पितृ ऋण , 

ऋषि ऋण !


*📜😇   चार युग* -


सतयुग , 

त्रेतायुग ,

द्वापरयुग , 

कलियुग !


*📜😇  चार धाम* -


द्वारिका , 

बद्रीनाथ ,

जगन्नाथ पुरी , 

रामेश्वरम धाम !


*📜😇   चारपीठ* -


शारदा पीठ ( द्वारिका )

ज्योतिष पीठ ( जोशीमठ बद्रिधाम ) 

गोवर्धन पीठ ( जगन्नाथपुरी ) , 

शृंगेरीपीठ !


*📜😇 चार वेद* -


ऋग्वेद , 

अथर्वेद , 

यजुर्वेद , 

सामवेद !


*📜😇  चार आश्रम* -


ब्रह्मचर्य , 

गृहस्थ , 

वानप्रस्थ , 

संन्यास !


*📜😇 चार अंतःकरण* -


मन , 

बुद्धि , 

चित्त , 

अहंकार !


*📜😇  पञ्च गव्य* -


गाय का घी , 

दूध , 

दही ,

गोमूत्र , 

गोबर !


*📜😇  पञ्च देव* -


गणेश , 

विष्णु , 

शिव , 

देवी ,

सूर्य !


*📜😇 पंच तत्त्व* -


पृथ्वी ,

जल , 

अग्नि , 

वायु , 

आकाश !


*📜😇  छह दर्शन* -


वैशेषिक , 

न्याय , 

सांख्य ,

योग , 

पूर्व मिसांसा , 

दक्षिण मिसांसा !


*📜😇  सप्त ऋषि* -


विश्वामित्र ,

जमदाग्नि ,

भरद्वाज , 

गौतम , 

अत्री , 

वशिष्ठ और कश्यप! 


*📜😇  सप्त पुरी* -


अयोध्या पुरी ,

मथुरा पुरी , 

माया पुरी ( हरिद्वार ) , 

काशी ,

कांची 

( शिन कांची - विष्णु कांची ) , 

अवंतिका और 

द्वारिका पुरी !


*📜😊  आठ योग* - 


यम , 

नियम , 

आसन ,

प्राणायाम , 

प्रत्याहार , 

धारणा , 

ध्यान एवं 

समािध !


*📜😇 आठ लक्ष्मी* -


आग्घ , 

विद्या , 

सौभाग्य ,

अमृत , 

काम , 

सत्य , 

भोग ,एवं 

योग लक्ष्मी !


*📜😇 नव दुर्गा* -


शैल पुत्री , 

ब्रह्मचारिणी ,

चंद्रघंटा , 

कुष्मांडा , 

स्कंदमाता , 

कात्यायिनी ,

कालरात्रि , 

महागौरी एवं 

सिद्धिदात्री !


*📜😇   दस दिशाएं* -


पूर्व , 

पश्चिम , 

उत्तर , 

दक्षिण ,

ईशान , 

नैऋत्य , 

वायव्य , 

अग्नि 

आकाश एवं 

पाताल !


*📜😇  मुख्य ११ अवतार* -


 मत्स्य , 

कच्छप , 

वराह ,

नरसिंह , 

वामन , 

परशुराम ,

श्री राम , 

कृष्ण , 

बलराम , 

बुद्ध , 

एवं कल्कि !


*📜😇 बारह मास* - 


चैत्र , 

वैशाख , 

ज्येष्ठ ,

अषाढ , 

श्रावण , 

भाद्रपद , 

अश्विन , 

कार्तिक ,

मार्गशीर्ष , 

पौष , 

माघ , 

फागुन !


*📜😇  बारह राशि* - 


मेष , 

वृषभ , 

मिथुन ,

कर्क , 

सिंह , 

कन्या , 

तुला , 

वृश्चिक , 

धनु , 

मकर , 

कुंभ , 

मीन!


*📜😇 बारह ज्योतिर्लिंग* - 


सोमनाथ ,

मल्लिकार्जुन ,

महाकाल , 

ओमकारेश्वर , 

बैजनाथ , 

रामेश्वरम ,

विश्वनाथ , 

त्र्यंबकेश्वर , 

केदारनाथ , 

घुष्नेश्वर ,

भीमाशंकर ,

नागेश्वर !


*📜😇 पंद्रह तिथियाँ* - 


प्रतिपदा ,

द्वितीय ,

तृतीय ,

चतुर्थी , 

पंचमी , 

षष्ठी , 

सप्तमी , 

अष्टमी , 

नवमी ,

दशमी , 

एकादशी , 

द्वादशी , 

त्रयोदशी , 

चतुर्दशी , 

पूर्णिमा , 

अमावास्या !


*📜😇 स्मृतियां* - 


मनु , 

विष्णु , 

अत्री , 

हारीत ,

याज्ञवल्क्य ,

उशना , 

अंगीरा , 

यम , 

आपस्तम्ब , google

सर्वत ,

कात्यायन , 

ब्रहस्पति , 

पराशर , 

व्यास , from 

शांख्य,

लिखित,

दक्ष,

शातातप 


     *कृपया इस मेसेज को पढ़ न सकें तो कोई बात  नहीँ लेकिनअधिक से अधिक अध्यापक वर्ग और बच्चों को पोस्ट करें |*

शुक्रवार, २५ जून, २०२१

वटवृक्ष माहिती

 🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳


*# मराठी नाव-  वड  / वटवृक्ष*

#शास्त्रीय नाव:- Ficus_benghalensis, 

फायकस बेंगालेन्सिस ; 

#इंग्लिश नाव:- banyan, बन्यान ..


*राष्ट्रीय महत्व: वड हा भारताचे राष्ट्रीय वृक्ष आहे.*


वडाचे फळ खाणारे #पक्षी - १)साळुंकी, २) तांबट, ३) हरोळी, ४) गावकावळा, ५) डोमकावळा, ६) कोकीळ, ७) लालबुड्या बुलबुल, ८) शिपाई बुलबुल, ९) हळद्या, १०) बुरखा हळद्या, ११) राखी धनेश, १२) कुटुर्गा, १३) कुरटूक, १४) हरेवा, १५) फूलटोचा, १६) तुईया, १०) पवेई मैना, १८) नीलपंखी हरेवा, १९) सह्याद्री हरोळी. 

घरट्यासाठी ढोल्या फांदया वापरणारे पक्षी -१)घार, २) कापशी, ३)कांडेसर, ४) डोमकावळा, ५) गावकावळा, ६) शिक्रा, ७) तांबट, ८) मलबारी धनेश, ९) कवडा धनेश.

विश्वांतीसाठी आणि दिवसा लपून राहण्यासाठी ढोली वापरणारे पक्षी -१)पिंगळा.


*वडाच्या झाडाला अक्षयवृक्षही म्हणतात. #अक्षय म्हणजेच ज्याचा क्षय होत नाही असे. वटवृक्षाचा कधीही क्षय होत नाही. ते कायम वाढतच राहते. वडाच्या पारंब्या जमिनीतून पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन वडाचा विस्तार वाढत जातो. वडाच्या झाडाचे आयुष्य हजारो वर्ष असते.*


*पुराण कथेनुसार , वडाचे झाड हे शिवशंकराचे स्वरूप मानले गेले आहे आणि वडाच्या पारंब्या ह्या शिवाच्या जटा आहे.*


*भारतीय संस्कृती मध्ये वडाच्या झाडाचे असाधारण महत्व विशद केले आहे .*

आपण सर्वांना परिचित असलेल #सत्यवान_सावित्री ची कथा ह्या वडाच्या झाडाशी इतकी निगडित आहे कि वटपौर्णिमेला सर्व हिंदू स्त्रिया आजही श्रद्धेने आपल्या पतीराजांचे दीर्घायुष्य वडाच्या झाडाचे पूजन करून मागतात . 


हा भारतीय उपखंडात आढळणारा एक मोठा वृक्ष आहे. वड म्हणजे #फायकस या प्रजातीत मोडणारी फायकस बेंगालेन्सिस नावाची जात आहे. अतिविशाल, प्रचंड विस्ताराचा हा वृक्ष सर्वसाधारणपणे १५ ते २० मीटर उंच वाढतो. याच्या फांद्यांना फुटलेल्या मुळ्या जमिनीपर्यंत पोचतात. त्यांना पारंब्या म्हणतात. जमिनीपर्यंत पोचल्यावर या पारंब्यांना खोडांचा आकार येऊ लागतो व त्यातूनच झाडाच्या मुख्य खोडाभोवती बनलेल्या इतर खोडांचा विस्तार होत जातो. पारंब्या वरून खाली येतात म्हणून या वृक्षाला ‘न्यग्रोध’ असेही नाव आहे.


भारतातील काही शहरांत प्राचीन आणि विस्तीर्ण असे वडाचे वृक्ष आढळतात. 

मध्यप्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यात #वडचिंचोली येथे एक वटवृक्ष अडीच एकर भूमीवर पसरलेला आहे. 

बिहारमधील #कमिटीत गावातील वृक्ष, 

गुजराथमधील नर्मदेच्या मुखाजवळील कबीरवट, कलकत्त्याच्या शिवफूट बोटॅनिकल गार्डनमधील पसरलेला वड प्रचंड असून त्यांच्या छायेत चार पाच हजार लोक बसू शकतात. 

शिवफूट वनस्पती उद्यानातल्या वटवृक्षाचे वय ३५० वर्षे आहे. 

मद्रास येथील अड्यारच्या # थिऑसॉफिकल सोसायटी येथे आणि सातारा शहराजवळ असेच वडाचे प्राचीन वृक्ष आहेत. 

तसेच पातूरजवळ असलेल्या अंबाशी येथील गावात असलेला वटवृक्षही सुमारे दिड एकर परिसरात पसरलेला आहे..


# खोड मजबूत, गुळगुळीत व चीकयुक्त असते. 


# पाने मोठी रुंद, गोल, किंचित लांबट असतात. 

पानाच्या देठाशी व टोकाशी गोलाकार असतात. ही पाने गडद हिरव्या रंगाची, मऊ, तजेलदार असतात. पाठीमागे मात्र फिकट असतात.  पाने जाड, कातडीप्रमाणे चिवट, १०−२० सेंमी. लांब व ५ ते ७.५ सेंमी. रूंदी, अंडाकृती, दीर्घवर्तुळाकृती, वरचा पृष्ठभाग केशविरहीत, चकचकीत व गर्द हिरवा आणि खालचा पृष्ठभाग सूक्ष्म लवयुक्त, ठळक शिरा असणाराव फिकट हिरवा, तळाचा भाग गोलाकार किंवा काहीसा खाचदार, ३ ते ७ प्रमुख शिरा कडा मिळतात तेथे विशालकोन; देठ १ ते ५ सेंमी. लांब, बळकट, उपपर्णे ०.५ ते २.५ सेंमी. लांब इ. लक्षणांनी युक्त असतात.


#फुले हिरवट रंगाची, लहान लहान असतात.

फुलोरो गोलाकार, काहीसे पोकळ, पानांच्या जवळ येणारे, देठविरहीत, लवयुक्त, सु. २. सेंमी. व्यास, कोवळ्या व अपक्वावस्थेत हिरवे व टणक, पक्कावस्थेत लालबुंद व नरम अशा लक्षणांनी युक्त असतात. या फुलोऱ्यांनी कुंभासनी पुष्पबंध म्हणता. याच्या आतील भागात सूक्ष्म पुं-पुष्पे, स्त्री-पुरूषे व गुल्मपुष्पे असतात. पुं-पुष्पे पुष्पबंधाच्या मुखाजवळ असून त्यांची संख्या जास्त असते. प्रत्येक पुं-पुष्पात एक पुं-केसर असतो. गुल्मपुष्पे व स्त्री-पुष्पे कुंभासनीच्या खालच्या भागात असतात. गुल्मपुष्पांचा कळा आखूड असतो, तर स्त्री-पुष्पांचा लांब असतो. यातील परागण कीटकांद्वारे होते. या सर्वच फुलोऱ्यांचे संयुक्त फळ बनते. त्याला औदुंबरिक फळ असे म्हणतात. 


#फळे अतिशय लहान, चटकन नजरेत न भरणारी असतात. पुष्कळ वेळा ती फळाप्रमाणे दिसतात. पण तो पुष्पाशय असतो. याची फळे, पानाचे देठ आणि खोड यांच्यामध्ये, फांदीवर, खोडावर येतात. सुरुवातीला ती हिरवी पण कठीण असतात. पिकल्यावर लाल व मऊ होतात. वेगवेगळे पक्षी व माकडे यांना ती फळे खूप आवडतात. वडाची फळे देखणी असतात. लालचुटूक, गोलाकार, पानांच्या देठालगत जोडीजोडीने असतात. फळामध्ये लहान अळ्या व किडे असतात. त्यामुळे माणसे ही फळे सहसा खात नाहीत.

 याला #औदुंबरिक फळ असे म्हणतात. मार्च ते जूनच्या काळात ही फळे झाडावर विपुल प्रमाणात दिसतात. अनेक पक्षी, वटवाघळे, खारी व माकडे इ. प्राणी ती खातात. फळांत असणाऱ्या कीटकांमुळे ती माणसांना खाण्यास योग्य नसतात, तथापि दुष्काळात गरीब लोक ती खातात. प्राण्यांच्या विष्ठेतून असंख्य बिया रूजून वडाचा प्रसार होतो.

 प्रारंभी अप वनस्पती या स्वरूपात हे रोपटे वाढते; तथापि कालांतराने मुळे जमिनीत जातात व वृक्ष मूळच्या आश्रय वृक्षांवर अवलंबून न राहता स्वतंत्रपणे वाढतो. 

वडाची #लागवड बीज व  लहान फांद्या लावून करतात.


#कृष्णवट नावाचा एक वडाचा प्रकार आहे. त्याची पाने किंचित वाकलेली असल्यामुळे ती द्रोणासारखी दिसतात. एके दिवशी गोपालकृष्ण गाईंना घेऊन रानात गेले असता, गोपी प्रेमभराने लोणी घेऊन तेथे गेल्या व त्यास आग्रहाने लोणी खाऊ घालू लागल्या. तेव्हा गोपालाने ते लोणी आपल्या सर्व सवंगड्यांना खाऊ घातले व मनामनात समरसतेचा भाव जागृत केला. गोपी, सवंगडी आणि श्रीगोपाल एक झाले. हे लोणी सर्वांना वाटण्यासाठी वडाची पाने तोडून ती जराशी मुडपून त्याचे द्रोण तयार केले. तेव्हापासून त्या वडाची पाने द्रोणासारखी बनली व पुढेही तशीच पाने येऊ लागली. अशी आख्यायिका आहे म्हणून अशा वटवृक्षाला ‘कृष्णवट’ नाव पडले, अशी आख्यायिका आहे..


#सांस्कृतिक_धार्मिक_महत्त्व: 


वटवृक्ष हा भारतीय संस्कृतीचा एक भाग आहे. 

वटपौर्णिमा हा सण याच झाडाशी संबंधित आहे. सावित्रीने आपला पती सत्यवानाचे प्राण आणले. यमाची आराधना करून सत्यवानास जिवंत केले ते याच वृक्षाखाली म्हणून आपल्या पतीस दीर्घायुष्य लाभावे यासाठी सुवासिनी स्त्रिया वटपौर्णिमेला या वृक्षाची मनोभावे पुजा करतात . 

भारतीय लोक मुळातच संशोधनप्रिय असतात. ज्यात स्वतःचा फायदा होतो त्या कृती सगळ्यांनी कराव्यात म्हणून अशा कृतींशी देवाचा संबंध जोडून त्याला पूजेत वगैरे स्थान दिलेले दिसते. 

त्यामुळे वडाच्या झाडाची पूजा वटपौर्णिमेच्या दिवशी होताना दिसते. 

ज्या ठिकाणी प्रदक्षिणा करण्याने प्राणशक्‍तीचे आवाहन करता येते, निर्जीव पेशींना सजीव करता येते, तेथे साहजिकच वर्षातून एकदा का होईना, पूजा केली जाते. जे झाड स्वतःहून उगवते, कुठलीही काळजी न घेता वाढते व मनुष्यमात्राच्या उपयोगी पडते त्याची पूजा करायची नाही तर मग येणाऱ्या जाणाऱ्याच्या पायात ज्या झाडाचे काटे मोडतात त्या झाडाची पूजा करायची आहे? 

सध्या समाजकंटकांचीच पूजा आधी होताना दिसते. पण पूर्वीच्या काळी बाभळीच्या झाडाची पूजा न करता वडाच्या झाडाची पूजा करणे हेच नीतीला धरून आहे असे मानले जात होते. 

वडाचे झाड हा स्त्रियांच्या बाबतीत एक आशीर्वादच आहे. शेताच्या एका कडेला असलेल्या वडाच्या झाडाच्या सावलीत आपल्या शेतकरी नवऱ्याला दुपारचे जेवण वाढले जात असे. वडाच्या झाडाच्या खाली येणाऱ्या पारंब्या जणू तुम्हाला कुठल्याही प्रकारचा धोका नसल्याचे आश्वासन देतात.पारंब्यांचे तेल वापरल्यास केस लांबसडक व तेजस्वी होतात. 

स्त्रियांना केसांचे महत्त्व असल्याने त्यांना पारंब्यांचे महत्त्व वाटणे साहजिकच आहे.  

वटपौर्णिमेच्या दिवशी जवळपासच्या वडाच्या झाडापाशी जाऊन पूजेच्या निमित्ताने तास-दोन तास वडाच्या सान्निध्यात राहणे, आज्ञाचक्रातल्या ग्रंथीला उत्तेजना देण्यासाठी झाडाला सूत गुंडाळण्याच्या निमित्ताने झाडाला प्रदक्षिणा घालणे अशा गोष्टींमुळे शरीरातील अग्नीचे म्हणजे शरीरातील हॉर्मोन्सचे संतुलन व्हायला पण मदत होत असावी.

 हे सर्व देवासाठी व धर्मासाठी केलेले कर्मकांड आहे असे समजल्यामुळे वडाचे झाड नसले तर भिंतीवर त्याचे चित्र काढून पूजा करणे किंवा एखादी छोटी फांदी तोडून आणून पूजा करणे अशा हास्यास्पद रूढी प्रचलित झालेल्या दिसतात. 

ह्या रूढींमुळे वृक्षाचे महत्त्व लक्षात आले किंवा #वृक्षपूजा करणे हे आपले कर्तव्य आहे हे लक्षात आले तरी आरोग्याच्या दृष्टीने किंवा आपल्याला वृक्षवल्लीकडून मिळणाऱ्या आशीर्वादाच्या दृष्टीने या रूढींचा उपयोग होत नाही.


* चार वेदांपैकी ऋग्वेद व अथर्ववेदात वडाचा उल्लेख आडळतो. कुरुक्षेत्री देवांनी महायज्ञ केला त्यावेळी सोमचमसाचे मुख त्यांनी खालच्या बाजूला करून ठेवले. त्या सोमचमसाचा एक वटवृक्ष बनला अशी याच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली आहे. 

वड हा यज्ञीय वृक्ष असून यज्ञपात्रे याच झाडाच्या लाकडाची बनवतात. सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी प्रलयकालीन जलात भगवान श्रीविष्णू वटपत्रावर बालरूपात शयन करीत असत, अशी पौराणिक कथा आहे. ब्रह्मदेवांचे ‘वड’ हे निवासस्थान आहे अशी हिंदू धर्मीयांची धारणा आहे. तसेच भगवान शिवांचेही या वृक्षावर निवासस्थान मानतात…


नैसर्गिक व धार्मिक दृष्ट्या अतिशय महत्त्वाचा मानला गेलेला हा वट वृक्ष वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून ही महत्त्वाचा

आहे.. 

* वातावरणात सर्वात जास्त प्रमाणात आक्सिजण देणारा हा वटवृक्ष….


 * वट पौर्णिमा. सात जन्म वरून खूप विनोद होत आहेत. 

पण हे सगळे च अज्ञान मूलक आहेत. 

मुळात या सातजन्म मागणीत पुढच्या जन्माचा संबंधच नाही. तो होणार का नाही..? माहित नाही. माणसाचा मिळेल का? माहित नाही. हीच पुन्हा ओळखायची कशी..?

 अशा निरर्थक बाबी आपल्या शास्त्रात नाहीत. 

मग काय आहे सात जन्म.?

ही शुद्ध जीवशास्त्रीय भूमिका आहे.

शरीरविज्ञान सांगते की आपल्या शरीराची रचना राज्यसभेसारखी असते.

काही पेशी मरतात काही नवीन जन्माला येतात. शरीर सतत बदलत असते आणि तरीही अखंड वाटते. 

या शरीरातील एकूण एक पेशी बदलायला काळ लागतो बारा वर्षे. 

म्हणून तप करायचे बारा वर्षे. 

बारा वर्षांनी आपले शरीर पूर्ण बदलले असते.जणू एक नवा जन्म. 

असे #सात_जन्म_म्हणजे १२ × ७=८४.

पूर्वी लग्न होत १६ व्या वर्षी. 

त्या वेळी ती नवविवाहिता प्रार्थना करायची की सात जन्म हाच पती भेटो अर्थात पती १६ + ८४  = १०० वर्षे

जगो. 

पतीच्या शतायुत्वाची कामना आहे सात जन्म. 

पुढच्या जन्माचा काहीही संबध नाही….


#उपयोग..


* स्त्रियांच्या अनेक आजारांमध्ये खूप चांगल्या पद्धतीने औषध म्हणून उपयोगी पडतो. 

* मासिक पाळीच्या अनेक विकारांमध्ये उपचारासाठी वडापासून तयार केल्या औषधीचा उपयोग करतात. वडाचा तुरट रस आणि थंड गुणधर्म यामुळे स्त्रियांच्या या दोन्ही विकारात याचा अतिशय चांगला उपयोग होतो. 

* वडाच्या खोडाची साल, पाने, अंकुर व पानांचे चूर्ण अशा विविध स्वरूपांत मध्ये औषधी तयार होते. त्यांचा उपयोग आरोग्यासाठी खूप चांगल्या पद्धतीने होताना दिसतो. 

* वडाच्या चिकाचा उपयोग विविध प्रकारच्या संधीवातावर उपचारासाठी करतात. तसेच आमवातामध्ये वडाचा चीक तसेच वडाची पाने ही लेप स्वरुपात उपयुक्त ठरतात. 

* स्त्रियांमध्ये केस गळण्याचे प्रमाण बऱ्याचदा आढळते. केस गळण्याची अनेक कारणे आहेत. यामध्ये केसांना रोज तेल न लावणे, आहारामध्ये तिखट आंबट खारट पदार्थ जास्त प्रमाणात घेणे, रात्रीचे जागरण, अतिशय चिंता करणे, चिडचिड करणे अशी अनेक कारणे केस गळतीला कारणीभूत ठरतात. यावर वडाच्या पारंब्यांनी सिद्ध केलेले तिळाचे तेल किंवा खोबरेल तेल केसांना वरून लावण्यासाठी वापरतात. तसेच या तक्रारीसाठी पोटातूनही वैद्यकीय सल्ल्याने औषधे घ्यावी लागतात. विशेष करून केशवर्धक आणि पित्तशामक औषधांचा केसगळतीवर चांगला उपयोग होतो.  

* गर्भिणी मध्ये होणारा वडाच्या अंकुराचा उपयोग हा खूपच चांगला आहे. त्याचा उपयोग गर्भाच्या निरोगी आणि उत्तम वाढीसाठी केला जातो. 

* पूर्ण वाढलेले वडाचे झाड हे एका तासाला साधारण सातशे बारा किलो इतक्या जास्त प्रमाणात ऑक्सिजन वातावरणामध्ये सोडते

* वडाच्या  झाडाखाली तुम्ही जितक्या जास्त वेळ बसता तितका जास्त वेळ तुमच्या शरीराला आवश्यक असा ऑक्सिजन तुम्हाला मिळतो

* वडाच्या काटक्यांचा उपयोग हा होमहवनामध्ये आणि यज्ञामध्ये समीधा म्हणून करण्यात येतो. तसंच वडाच्या प्रत्येक फांदी, पारंबी आणि पानामधूनही नवीन वटवृक्ष जन्माला येतो. त्यामुळे या वृक्षाला अक्षयवट असं म्हणतात. त्यामुळेच वटपौर्णिमेला वडाचं पूजन केलं जातं

* वडाची उंची साधारण तीस मीटरपर्यंत असते. तसाच हे झाड सदापर्णी आहे. अर्थात हे झाड कधी सुकत नाही. 

* वडाचा चीक हा दातदुखी, संधीवात तसंच तळपायाच्या भेगांवर फायदेशीर ठरतो

* वडाच्या सालीचा काढा हा मधुमेहावर गुणकारी ठरतो. तुम्हाला जर मधुमेह असेल तर तुम्ही नियमित हा काढा करून प्या. लवकरच तुमचा मधुमेहाचा आजार दूर होईल

* विंचवाचे विष काढण्यासाठीही तुम्हाला याचा उपयोग करून घेता येतो. तसंच पायावर भिंगरी अथवा चिखल्या झाल्यास, तुम्ही वडाचा चीक लावू शकता

* तुमच्या शरीरात अचानक लचक भरल्यास किंवा सांधे दुखत असल्यास, वडाची पानं लावून थोडी गरम केल्यास, त्या दुखणाऱ्या भागावर लावा. असं केल्याने सांधे मोकळे होऊन बरे होतात

* ताप कमी होण्यासाठी वडाच्या झाडाच्या पारंब्यांचा रस देतात. यामुळे घाम येऊन शरीरातील ताप निघून जाण्यास मदत होते

* पोटात जंत झाल्यास, पारंब्याचे कोवळे अंकुर वाटून त्याचा रस देण्यात येतो. तसंच तुम्हाला आव अथवा अतिसार झाल्यास, तुम्ही ताकामध्ये  मिसळून हे घेतल्यास लवकर बरं होतं

* झाडापासून पंच्चवलकल चूर्ण, पंच्चवलकल कशाय त्याचबरोबर वट जतदी तेल अशी विविध प्रकारची औषधे तयार केली जातात. 

त्यांचा उपयोग योग्य सल्ल्यानुसार अनेक व्याधींमध्ये हे केला जातो. याप्रमाणे स्त्रियांच्या अनेक विकारांमध्ये हे उपयुक्त असलेले हे वडाचे झाड नक्कीच पूजनीय आहे हे सर्वांनीच लक्षात घ्यायला हवे.

* चेहरा उजळवण्यासाठी तुम्हाला वडाच्या पानांचा उपयोग करून घेता येईल. वडाची ५ - ६ पानं घ्या आणि त्यामध्ये साधारण १०-२० ग्रॅम लाल डाळ मिक्स करून वाटून घ्या. त्यानंतर ही पेस्ट तुम्ही तुमच्या चेहऱ्याला लावा. तुम्हाला कोणत्याही प्रकारची त्वचेची समस्या असेल तर यामुळे बरी होते. त्याशिवाय तुम्ही जर वडाची पिकलेली पानं, जास्वंदीची पानं आणि लाल चंदन पाण्यात एकत्र करून वाटलं आणि त्याची पेस्ट चेहऱ्याला लावलीत तर तुमच्या चेहऱ्यावरील डाग आणि पिंपल्स निघून जाण्यासही मदत होते.  तसंच तिसरा उपयोग म्हणजे तुम्ही पिकलेली वडाची पानं घ्या, त्यामध्ये कमळाचं फूल आणि केशर घाला. पाण्यासह याची पेस्ट बनवून घ्या आणि ही पेस्ट चेहऱ्याला लावा. यामुळे तुमचा चेहरा अधिक उजळतो आणि चमकदार बनतो.


* कानाच्या समस्या असतील तर त्यावरदेखील तुम्हाला वडाच्या चीकाचा उपयोग करून घेता येतो. त्यासाठी तुम्ही काही थेंब वडाचा चीक घ्या त्यामध्ये मोहरीचं तेल मिक्स करा. याचे २-२ थेंब तुम्ही कानामध्ये घाला. यामुळे तुमच्या कानात गेलेले किटाणू मरून जाण्यास मदत होते. तसंच तुम्हाला कमी ऐकायला येत असेल तर हे किटाणू मेल्याने तुमचे कानही व्यवस्थित साफ होतात आणि समस्या सुटण्यास मदत होते.


* वातावरण बदलतं तसं बऱ्याच जणांना नाकातून रक्त येण्याच्या समस्येला सामोरं जावं लागतं. विशेषतः थंडीच्या दिवसात. मग अशावेळी नक्की काय उपाय करायचा याची कल्पना नसते. तर यावर तुम्ही नक्कीच घरच्या घरी उपचार करू शकता. ताकासह तुम्ही वडाच्या मूळाची साधारण ३ ग्रॅम पावडर मिक्स करा. हे मिश्रण तुम्ही प्यायलात तर तुमच्या नाकातून येणारं रक्त थांबवण्यास याची मदत होते. सर्वात सोपा आणि लवकरात लवकर रक्त थांबवण्यासाठी हा उत्तम उपाय आहे. 


# विशेष टिप:-


कोणतेही  नैसर्गिक उपचार करतांना आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याने उपचार करावा...

किती प्रमाणात रोग आहे व कीती प्रमाणात औषध घेण्याची गरज आहे हे वैद्यच सांगेल..

स्वतःच स्वतःवर उपचार करु नये..

नाही तर *"करायला गेले काय आणी वर झाले पाय"*

अशी अवस्था होईल............................

संकलन गजानन गोपेवाड 


शरीर कोणत्या मूलद्रव्यांनी बनले आहे


══════════════════════

   संकलन,,, गजानन गोपेवाड 

══════════════════════

               🌎 *ज्ञान-विज्ञान* 🌎

══════════════════════

*📙शरीर कोणत्या मूलद्रव्यांचे बनलेले असते?* 


शरीरात प्रथिने, पिष्टमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, पाणी क्षार असतात. १७%  प्रथिने तर ७%  क्षार असतात. पिष्टमय पदार्थ व स्निग्ध पदार्थात कार्बन, हायड्रोजन व ऑक्सिजन ही मूलद्रव्ये असतात. प्रथिनांमध्ये या खेरीज नायट्रोजन व सल्फर ही द्रव्ये असतात.


मानवी शरीरात सुमारे ५० रासायनिक द्रव्ये वा धातु सापडतात. यात कॅल्शियम, फॉस्फरस, सोडियम. पोटॅशियम, मॅग्नेशियम ही प्रमुख द्रव्ये होत. याखेरीज दररोज काही मि. ग्रॅ. पेक्षा कमी प्रमाणात लोह, आयोडिन, फ्लोरिन, झिंक, कॉपर, कोबाल्ट, क्रोमियम, मॅग्नीज, मॉलिब्डेनम, सेलेनियम, निकेल, टीन व व्हेनेडियम हे धातूही आवश्यक असतात. यांच्याखेरीज शरीरासाठी नेमके कार्य काय हे ज्ञात नसलेली शिसे, पारा, बेरियम, बोरॉन व ॲल्युमिनियम अशी द्रव्यही शरीरात असतात.

 शरीरात १२०० ग्रॅम कॅल्शियम, ४०० ते ७०० ग्रॅम फॉस्फरस, १०० ग्रॅम सोडियम, २५० ग्रॅम पोटॅशियम, तीन ते चार ग्रॅम लोह तर दोन ग्रॅम झिंक असते.


*डॉ. जगन्नाथ दीक्षित*

*डाॅ. अंजली दीक्षित*

यांच्या 'मेडिकल जनरल नॉलेज'या पुस्तकातून


स्त्रोत- विज्ञान व दिनविशेष 

गुणसूत्रे म्हणजे काय?

 संकलन गजानन गोपेवाड 

══════════════════════

               🌎 *ज्ञान-विज्ञान* 🌎

══════════════════════

📙 *गुणसूत्रे म्हणजे काय ?* 📙 


मानवाच्या पेशीत केंद्रक वा भोवतीचा द्रव असे दोन घटक असतात. पेशीतील केंद्रकात डीऑक्सिरायबो, न्यूक्लेइक आम्ल हा कार्बनी रेणू असतो. या रेणूची रचना खालीलप्रमाणे असते. 


त्यात दोन साखळ्या एकमेकींत गुंतलेल्या असतात. या द्रव्यात अॅडेनीन, ग्वानीन, सायटोसिन व थायमिन तसेच डीऑक्सीरायबोज ही शर्करा असते. एका साखळीत अॅडेनीन, ग्वानिन, असल्यास तिच्या विरुद्ध साखळीत या घटकांशी दुवा साधणारे थायमिन व सायटोसिन असतात. पेशींचे सर्व संदेश या द्रवांच्या विशिष्ट रचनेच्या सांकेतिक भाषेत असतात. प्रथिने तयार करणे, रंग ठरवणे, डोळ्यांचा रंग ठरवणे, केसांचा प्रकार ठरवणे हे सर्व या द्रव्यांच्या तीन तीन अशा विशिष्ट रचनेवर अवलंबून असते. या विशिष्ट रचनांना गुणसूत्रे वा जनुक असे म्हणतात. अनेक गुणसूत्रांच्या समुच्चयाला रंगसूत्रे असे म्हणतात.


 गुणसूत्रांवर आपला रंग, नाकाचा आकार (चाफेकळी वैगरे) उंची, डोळ्यांचा रंग, केसांचा रंग इत्यादी ठरत असते. साहजिकच काही रोगांमुळे म्हणा वा अन्य कारणांमुळे या गुणसूत्रांवर विपरीत परिणाम झाला, तर जन्मजात वैगुण्ये निर्माण होतात. अनुवांशिक आजार देखील या गुणसूत्रातील गुणांमुळेच होतात. मधुमेह, रक्तदाब, मनोविकार असे अनुवांशिक रोग गुणसूत्रांमुळेच एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीला होतात.

 

 लिंग ठरविणाऱ्या गुणसूत्रांच्या समुच्चयाला लिंगसूत्रे असे म्हणतात. मानवी शरीरातील सर्व पेशीत ४६ रंगसूत्रे असतात. त्यापैकी दोन लिंग सूत्रे असतात. पुरुषांत X, Y ही लिंगसूत्रे तर स्त्रीत X, X ही लिंगसूत्रे असतात. फलनाच्या क्रियेत शुक्राणू व स्त्रीबीजाचे मीलन होताना पुरुषांकडून २२X वा २२Y अशी रंगसूत्रे स्त्रीला मिळतात. स्त्रीकडून २२X हीच रंगसूत्रे येतात व त्यांच्या संयोगाने अनुक्रमे ४४XX म्हणजे मुलगी किंवा ४४XY म्हणजे मुलगा जन्माला येतो. यावरून मुलगा होणार की मुलगी यासाठी पुरुषाची लिंगसुत्रेच जबाबदार असतात. अशी ही गुणसूत्रे मानवी शरीराच्या वाढीचा विकासाचा जणू साठवून ठेवलेला गोषवाराच !


*डॉ. जगन्नाथ दीक्षित*

*डाॅ. अंजली दीक्षित*

यांच्या 'मेडिकल जनरल नॉलेज'या पुस्तकातून


स्त्रोत- विज्ञान व दिनविशेष फेसबुक पेज 


जोनास साल्क पोलीवर लस निर्माण

 *💉💉💉जोनास साल्क💉💉💉*

🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪

*पोलिओवर प्रभावी लसीची निर्मिती*

🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪🧪

*स्मृतिदिन - २३ जुन १९९५*


    २८  ऑक्टोबर    १९१४ 

    २३      जून       १९९५

    जोनास साल्क अमेरिकन वैद्यकीय संशोधक आणि वनस्पतिशास्त्रज्ञ होते.त्यांना पोलिओच्या पहिल्या सुरक्षित आणि प्रभावी लसीच्या विकासासाठी प्रसिद्ध मानले जाते.जोनास यांचा जन्म न्यूयॉर्क शहरात झाला.पालकांना औपचारिक शिक्षण मिळाले नाही,परंतु त्यांना त्यांच्या मुलांचे यशस्वीपण पाहायचे होते.न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटीतील वैद्यकीय शाळेत शिकत असताना,डॉक्टर बनण्याऐवजी वैद्यकीय संशोधनात करियर करण्याचा त्यांनी स्वत: साठी वेगळा रस्ता निवडला.


पोलिओच्या विषाणूंवर लस निर्माण करण्यात जोनास साल्क या अमेरिकन वैद्यकतज्ज्ञाला १९५३ साली यश आले.


पोलिओच्या विषाणूंवर लस निर्माण करण्यात जोनास साल्क या अमेरिकन वैद्यकतज्ज्ञाला १९५३ साली यश आले.


साल्कच्या संशोधनानंतर,सहा वर्षांतच या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला गेला.अल्बर्ट साबिन या पोलिश-अमेरिकन वैद्यकतज्ज्ञाच्या मते,ही लस तोंडावाटे देता आली तर ते अतिशय सुलभ ठरणार होते. त्याने आपल्या प्रयोगशाळेत विविध प्राण्यांच्या उतींवर पोलिओचे,विविध प्रकारचे विषाणू वाढवले आणि त्यांच्या चाचण्या घेतल्या.यापैकी जनुकीय बदल घडून आलेले तीन प्रकारचे विषाणू, शरीरात पोलिओच्या विषाणूंशी लढा देणारी प्रतिजने (अँटिजन) निर्माण करत असल्याचे अल्बर्ट साबिन याला दिसून आले.जिवंत विषाणूंपासून बनवलेल्या या लसीची त्याने स्वत:वर,स्वत:च्या कुटुंबीयांवर यशस्वी चाचणी घेतली.टोचून घेण्याच्या लसीपेक्षा काही बाबतीत अधिक परिणामकारक असणारी ही तोंडावाटे घेण्याची लस भारतासह जगात अनेक ठिकाणी आज पोलिओवरील प्रतिबंधक उपाय म्हणून वापरली जाते.

=========================

*🙏🙏🙏शुभ प्रभात🙏🙏🙏*

संकलन -)गजानन गोपेवाड 

उमरखेड जिल्हा- यवतमाळ ४४५२०६

गंभीर बनु नका

 .      🌀 *|| गंभीर बनू नका ||*🌀

♻️ फार गंभीर बनून जगू नका. हे विश्वकरोडों वर्षापासून आहे. कित्येक आले आणि गेले. कुणावाचून कुणाचे काही थांबत नाही. जे व्हायचे ते होत राहणार आहे. तुम्हाला विचारुन काही घडणार नाही.


♻️ या जगात आपले काहीच नसते, त्यामुळे काही गमावल्याचे दुःख करु नका. मी अमूक ,मी तमूक असा अंहकार बाळगू नका. सर्वांशी प्रेमाने रहा.


♻️धर्म, जात,तत्व , या गोष्टी माणसाने निर्माण केल्या आहेत, त्यामध्ये अडकून पडू नका..स्वतःचा भरवसा नसतांना इतरांना संपवण्याची भाषा बोलू नका.


♻️इतिहासातील कुरापती काढून वर्तमान खराब करु नका. त्यांचे जीवन ते जगले. तुम्ही तुमचे जीवन जगा व इतरांना जगू द्या.


♻️आता काळ बदलला आहे. आपली खरी गरज काय आहे,ओळखा! उगीच फालतू गोष्टीत नाक खुपसू नका.


♻️हजारों प्रकारचे संकट घोंघावत असतांना, क्षुल्लक गोष्टींने विचलित होऊ नका. जीवन गंमतीने जगा!


♻️जरा मोकळे पणाने हसा. इतरांनाही आनंदी करा. लक्षात ठेवा तुमच्या गंभीरपणाने कुणाचेही भले होणार नाही. साऱ्या जगाचा विचार करू नका. नसती चिंता करु नका.


♻️लहान सहान गोष्टींचा आनंद घ्या. सतत गंभीर बनू नका. इतरांशी मोकळेपणाने बोला. त्यामध्ये

कमीपणा मानू नका. तुम्ही स्वतः ला काही ही समजले तरी निसर्गाच्या पुढे तुम्ही फक्त एक जीव आहात.

कुणाचाही द्वेष करु नका. सूडबुद्धीने वागू नका.


♻️आपल्या अवतीभोवतीचे जग बघा. किती गंमत आहे चोहीकडे. मुंग्याची रांग बघा. पाखरांचे थवे बघा. बघा कावळ्याची स्वच्छता. खळखळणारा समुद्र तुमच्या सोबतीला आहे. त्याच्या उसळणाऱ्या लाटा तुम्हाला खुणावत आहेत.


♻️ जा उंच डोंगरावर! किती प्रेमाने तो डोंगर खांद्यावर खेळवतो. विचारा त्या कोकीळेला, इतकी सुंदर कशी गातेस?

विविध रंगाची फूले बघा. आयुष्यात विविध रंग भरा. एकसारखे जीवन जगू नका.


♻️नवी ठिकाणे, नवी माणसे यांच्याशी मैत्री करा. प्राण्यांशी संपर्क ठेवा, त्यांचे जगणे बघा. कटकटी कमी करा. अधिक आनंदी जगा! 


🌀आनंदाने.....

      जगण्यासाठी सर्वांना.....

    शुभेच्छा

प्रभात दर्शन

 🌳⛳ *सुप्रभात🌞वन्दे मातरम्*⛳🌳

🦋🦚🌹🌻🦢🛕🦢🌻🌹🦚🦋

ज्येष्ठा मास,शुक्ल पक्ष, *पूर्णिमा*,ज्येष्ठा नक्षत्र,सूर्य उत्तरायण,ग्रीष्म ऋतु,युगाब्ध ५१२३,विक्रम संवत-२०७८, 

गुरुवार, २४ जून २०२१.

🕉~~~~~~~~~~~~~~~~~~~🕉

*प्रभात दर्शन*

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

          *"इस दुनिया की सबसे बड़ी समस्या ही यही है कि यहाँ प्रत्येक व्यक्ति अपने आपको बुद्धिमान और चतुर समझता है और दूसरे को मूर्ख।  सम्पूर्ण ज्ञान का एक मात्र उद्देश्य अपने स्वयं का निर्माण करना ही है। बिना आत्म सुधार के समाज सुधार किंचित संभव नहीं है।"*

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

*🚩🐅आपका दिन मंगलमय हो🐅🚩*

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

*🌳🌳वट सावित्री पौर्णिमा🌳🌳*

*🙏🌹🙏संत कबीर जयंती🙏🌹🙏*


कँरोलीन शुमेकर

 *☄️☄️☄️कॅरोलिन शुमेकर☄️☄️☄️*

☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️

*शुमेकर लेव्ही ९ या धुमकेतुचा शोध*

☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️☄️

*जन्मदिन - २४ जुन १९२९*

      शूमेकर-लेव्हीचा शोध तीन अमेरिकन खगोलशास्त्रज्ञ ९ - कॅरोलिन आणि यूजीन शुमेकर ( कॅरोलिन आणि यूजीन शूमेकर ) आणि डेव्हिड लेवी ( डेव्हिड लेव्ही ) के यांनी शोधला. 

   २ मार्च १९३९  रोजी त्यांनी बृहस्पतिभोवती फिरणारे छायाचित्र काढले. हे ग्रहभोवती फिरणारी पहिली धूमकेतू होती आणि असे मानले जाते की गुरुत्वाकर्षणाच्या २०-३० वर्षापूर्वी बृहस्पतिने हे ग्रहण केले होते. गणना केल्यावर असे आढळले की त्याचा तुटलेला प्रकार जुलै,१९९२ मध्ये ज्युपिटरच्या अगदी जवळ असल्यामुळे होता. त्या वेळी, जूता उत्पादक-लेवीची कक्षा बृहस्पतिच्या रोश मर्यादेमध्ये येते , ज्युपिटरची समुद्राची भरतीतोडला होता. नंतर ते २ किमी पर्यंत व्यास असलेल्या तुकड्यांमध्ये दिसले. हे तुकडे ज्युपिटरच्या दक्षिणी गोलार्ध (गोलार्ध) ते १९ जुलै ते २२ जुलै दरम्यान ६० किमी प्रति सेकंद (म्हणजेच २,१४,००० किमी प्रति तास) वेगाने धडकले. याने बृहस्पतिच्या वातावरणामध्ये अनेक महिने दिसू शकतील अशा खोल खर्चाचे वातावरण निर्माण केले. पृथ्वीवरून, हे बृहस्पतिच्या ग्रेट रेड स्पॉटवरून देखील दृश्यमान होते. 

*🙏🙏🙏शुभ प्रभात🙏🙏🙏*

संकलन -)गजानन गोपेवाड 

उमरखेड जिल्हा- यवतमाळ ४४५२०६

Featured Post

व्यायाम व योगा अवश्य करावा*

*व्यायाम व योगा अवश्य करावा*  *व्यायाम व योगा करण्याचे दहा फायदे:-*  1) व्यायाम केल्याने सुदृढ दीर्घायुष्य लाभते: व्यायाम करणारी...